Nhìn vào biểu đồ giá xăng dầu trên thị trường Singapore trong tháng 5 có thể thấy trong hơn một tuần giữa tháng, giá xăng A92 dao động ở mức 114-116 USD/thùng.

Mặc dù phải lấy bình quân 30 ngày để tính ra giá thành cho giá bán lẻ tại thị trường VN, nhưng một số doanh nghiệp đầu mối xác nhận đã mua được những lô hàng có giá 114 USD/thùng thay vì giá bình quân 120 USD/thùng. Hơn nữa, tùy theo quy mô doanh nghiệp, mức độ quan hệ thân thiết với nhà cung cấp và loại hợp đồng định hạn hay mua theo chuyến… mỗi thùng xăng, dầu lại có giá khác nhau.

Như thế có thể nói nhiều doanh nghiệp đầu mối đã có lãi đối với mặt hàng xăng vì đã tuyên bố với giá bình quân 120 USD/thùng thì hòa vốn.

Những doanh nghiệp có sức chứa nhỏ, hơn một tháng qua hàng tồn kho mua giá cao đã bán hết. Với mức giá mới của những lô hàng mới nhập khẩu về, những doanh nghiệp này hoàn toàn có thể bán với giá thấp hơn giá bán lẻ hiện nay nếu họ được quyền tự điều chỉnh giá. Việc Nhà nước cố định giá trần bán lẻ hiện nay khiến họ không dại gì bán rẻ hơn.

Chênh lệch giữa giá nhập với giá bán lẻ rộng ra, thay vì người tiêu dùng được lợi, lại chảy hết vào khâu trung gian là tổng đại lý và đại lý. Bằng chứng là mức chiết khấu tăng dần từ 250đ/lít lên 400đ/lít và nay là 800đ/lít. Các doanh nghiệp đầu mối nhỏ nhập được hàng rẻ về, tăng mức chiết khấu cho đại lý để giành thị phần, các doanh nghiệp lớn cũng lập tức chạy theo cuộc đua này vì ai cũng muốn bán được nhiều. Trước đây, từng có lúc cuộc đua của các đầu mối đã đưa mức chiết khấu mỗi lít xăng dầu lên trên 1.000 đồng. Lẽ ra ở vai trò trung gian, tổng đại lý, đại lý chỉ được hưởng một mức chiết khấu (hay hoa hồng) hợp lý nào đó để duy trì sự thông suốt của hệ thống phân phối. Lẽ ra sự cạnh tranh chỉ diễn ra đến khâu cuối cùng là giá bán đến tay người tiêu dùng chỉ không phải dừng lại ở khâu trung gian như hiện nay.

Cách điều hành xăng dầu hiện nay vô hình trung chỉ tạo điều kiện làm giàu cho khâu trung gian, người tiêu dùng thiệt hại là một lẽ, Nhà nước càng chẳng được gì vì các đầu mối - là những doanh nghiệp nhà nước - toàn báo cáo kinh doanh lỗ. Nhìn tổng thể, khâu trung gian chưa bao giờ lỗ dù lúc giá lên hay giá xuống.

Ở khâu trung gian này, phần lớn các công ty cổ phần đều có dây mơ rễ má với các doanh nghiệp đầu mối. Chẳng hạn, Tổng công ty Xăng dầu Việt Nam (Petrolimex) kêu lỗ là khi so sánh giá nhập với giá bán lẻ, còn nhìn vào mạng lưới cửa hàng bán lẻ chiếm trên 60%, và với mức chiết khấu 700-800đ/lít xăng dầu cho đại lý hiện nay, Petrolimex đang lãi lớn là đằng khác. Mỗi năm Petrolimex bán được khoảng 8 tỉ lít xăng dầu, nghĩa là một tháng khoảng 660 triệu lít. Làm một phép tính nhân đơn giản sẽ thấy khoản lợi nhuận lớn thế nào. Tại các công ty cổ phần là nhà phân phối xăng dầu lớn hiện nay như Comeco hay SFC, đều có số cổ phần không nhỏ của PV Oil hay Saigon Petro.

Câu chuyện các doanh nghiệp đầu mối luôn kêu lỗ, còn người tiêu dùng thì nghi ngờ vì cơ chế vận hành hiện nay không minh bạch và theo kinh tế thị trường nửa vời. Sở dĩ hiện nay doanh nghiệp không đề xuất giảm giá bán lẻ vì Nhà nước lúng túng chưa biết xử lý khoản lỗ trước đây của doanh nghiệp thế nào. Nhà nước đã tuyên bố không bù lỗ cho doanh nghiệp nhưng không cho tăng giá bán lẻ khi giá thế giới tăng cao. Bây giờ giá thế giới xuống, giá bán lẻ trong nước cũng bị treo theo.

Có thể phỏng đoán đây là tín hiệu để doanh nghiệp “lấy lại những gì đã mất” trước đây. Nhưng bao nhiêu lâu thì họ “lấy” lại được? Còn những thứ mà người tiêu dùng mất, lấy lại cách nào đây?