FTSE nâng hạng chứng khoán Việt Nam: Những bài học từ Kuwait - UAE - Quatar

BÌNH KHÁNH

Việc Việt Nam chính thức được FTSE Russell chuyển từ cận biên sang mới nổi thứ cấp, dự kiến có hiệu lực từ ngày 21-9-2026. Câu chuyện sau nâng hạng không chỉ là bao nhiêu tỉ USD sẽ chảy vào thị trường, mà là liệu Việt Nam có đủ sức hấp dẫn để giữ dòng vốn quốc tế ở lại và biến dòng vốn này thành động lực quốc tế hóa thị trường.

Ông Nguyễn Thanh Sơn - Trưởng phòng tư vấn đầu tư, Trung tâm Kinh doanh 01 Chứng khoán Yuanta Việt Nam - cho biết trong nhiều năm, câu chuyện nâng hạng thường được nhìn dưới góc độ dòng tiền.

Một số ước tính cho rằng tổng dòng vốn thụ động có thể lên tới khoảng 3 tỉ USD qua bốn đợt tái cơ cấu. Nhưng theo ông Sơn, cần nhìn nhận rằng đây chủ yếu là dòng vốn gắn với quá trình tái cơ cấu chỉ số.

Sau khi các quỹ hoàn tất việc mua vào theo tỉ trọng yêu cầu, lực cầu mang tính bắt buộc sẽ giảm dần. Khi đó, thị trường phải tự trả lời một câu hỏi quan trọng hơn: Việt Nam có đủ hấp dẫn để nhà đầu tư quốc tế tiếp tục phân bổ vốn dài hạn hay không?

Lịch sử của những thị trường từng đi qua quá trình nâng hạng cho thấy câu trả lời không đơn giản. Chuyên gia Yuanta Việt Nam đưa ra một số dẫn chứng.

Kuwait: Dòng tiền vào mạnh, nhưng thị trường có thể "chạy trước"

Kuwait được FTSE Russell nâng lên Emerging Market từ tháng 9-2018 và MSCI nâng hạng, có hiệu lực từ tháng 11-2020.

Thị trường đã tăng mạnh trước thời điểm nâng hạng. Theo IMF, MSCI Kuwait tăng 21% trong năm 2019, vượt mức tăng 4% của MSCI GCC, trong khi MSCI Emerging Markets giảm 5%. Thanh khoản cũng cải thiện đáng kể.

IMF lưu ý sau khi chính thức gia nhập các chỉ số mới nổi, thị trường có thể trải qua giai đoạn ngắn kém tích cực hơn do kỳ vọng đã được phản ánh vào giá từ trước.

Năm 2020, dù Kuwait ghi nhận phiên giao dịch kỷ lục cùng dòng vốn ngoại lớn, MSCI Kuwait vẫn giảm gần 10%. Tuy nhiên, kết quả này còn chịu tác động lớn từ COVID-19 và giá dầu, nên không thể quy hoàn toàn cho hiệu ứng hậu nâng hạng.

UAE: Tăng gần 88% trước nâng hạng

UAE được MSCI nâng lên Emerging Market vào tháng 5-2014. Trước đó, từ 28-6-2013 đến 30-4-2014, MSCI UAE Index đã tăng khoảng 87,8%, cho thấy kỳ vọng nâng hạng được phản ánh mạnh vào giá.

Ngày 29-5-2014, khi dòng vốn thụ động thực hiện tái cơ cấu, chỉ số Abu Dhabi tăng 5,5%, Dubai tăng 5%, nhưng sau đó thị trường điều chỉnh.

Kinh nghiệm UAE cho thấy dòng tiền index có thể tạo cú hích lớn về thanh khoản và giá, nhưng không bảo đảm thị trường tiếp tục đi lên sau nâng hạng.

Khi kỳ vọng đã được phản ánh trước, thời điểm chính thức nâng hạng có thể xuất hiện hiệu ứng "sell the news".

Qatar: Dòng tiền tập trung vào một số cổ phiếu

Qatar được MSCI nâng lên Emerging Market cùng UAE năm 2014. QSE Index tăng 18,36% trong năm, vốn hóa thị trường tăng khoảng 21,8%. Một số ước tính cho thấy dòng vốn ròng vào thị trường cổ phiếu tăng từ khoảng 600 triệu USD lên 2,5 tỉ USD nhờ tác động nâng hạng.

Tuy nhiên, dòng tiền không phân bổ đồng đều. Các nhà quản lý quỹ khi đó nhận định ban đầu chỉ khoảng 3-5 cổ phiếu thanh khoản nhất hưởng lợi trực tiếp, trong khi nhóm còn lại có thể cần thêm 6-12 tháng để thu hút nhà đầu tư quốc tế.

Kinh nghiệm này đáng lưu ý với Việt Nam: nâng hạng không đồng nghĩa toàn thị trường cùng hưởng lợi. Dòng vốn nhiều khả năng ưu tiên các cổ phiếu vốn hóa lớn, thanh khoản cao, free-float tốt và đáp ứng tiêu chí của các bộ chỉ số.

Bài học cho Việt Nam: Đừng chỉ nhìn vào vài tỉ USD dòng vốn

Theo ông Sơn, câu chuyện nâng hạng không nên chỉ được nhìn qua câu hỏi "bao nhiêu tỉ USD sẽ vào thị trường?", mà quan trọng hơn là điều gì sẽ giữ dòng vốn quốc tế ở lại sau đó.

Nếu lợi nhuận doanh nghiệp duy trì tăng trưởng, định giá hợp lý, thanh khoản cải thiện và khả năng tiếp cận thị trường thuận lợi hơn, dòng vốn từ nâng hạng có thể trở thành chất xúc tác cho quá trình quốc tế hóa thị trường chứng khoán Việt Nam.

Ngược lại, kinh nghiệm quốc tế cho thấy nếu thị trường tăng quá nhanh trước ngày nâng hạng, trong khi lợi nhuận doanh nghiệp không theo kịp, phần lớn kỳ vọng có thể đã phản ánh vào giá. Khi đó, dòng vốn thực tế xuất hiện chưa chắc đồng nghĩa thị trường tiếp tục tăng.

Một thách thức khác là nâng hạng không có nghĩa mọi rào cản với nhà đầu tư nước ngoài đã được giải quyết. Room ngoại tại một số cổ phiếu, khả năng tiếp cận thị trường, công bố thông tin và cơ chế thanh toán - bù trừ vẫn cần tiếp tục cải thiện.

Việc bỏ yêu cầu ký quỹ trước giao dịch (non-prefunding) là bước tiến quan trọng, nhưng mới chỉ là nền tảng. Việt Nam vẫn cần hoàn thiện hạ tầng hậu giao dịch và quản trị rủi ro, trong đó cơ chế đối tác bù trừ trung tâm (CCP) là một bước tiếp theo đáng chú ý.

Dòng vốn ngoại không phải dòng tiền một chiều

Dòng vốn cũng sẽ không phân bổ đồng đều. Các cổ phiếu vốn hóa lớn, thanh khoản cao, free-float tốt và còn dư địa sở hữu nước ngoài nhiều khả năng được ưu tiên. Điều này có thể làm rõ hơn khoảng cách giữa "cổ phiếu Việt Nam" và những cổ phiếu thực sự đáp ứng điều kiện đầu tư của các tổ chức quốc tế.

Quan trọng hơn, dòng vốn ngoại không phải dòng tiền một chiều. Quyết định phân bổ còn phụ thuộc vào lãi suất toàn cầu, USD, tỉ giá, định giá, khẩu vị rủi ro và triển vọng lợi nhuận. Khi Việt Nam bước vào nhóm thị trường mới nổi, thị trường cũng phải cạnh tranh trực tiếp với các quốc gia khác để giành tỉ trọng trong danh mục toàn cầu.

Vì vậy, thách thức lớn nhất sau nâng hạng là biến dòng vốn ban đầu thành dòng vốn dài hạn. FTSE có thể mở thêm cánh cửa tiếp cận vốn quốc tế, nhưng khả năng giữ chân nhà đầu tư cuối cùng vẫn phụ thuộc vào tăng trưởng lợi nhuận, quản trị doanh nghiệp, minh bạch, thanh khoản và sự ổn định của nền kinh tế.