Erbil - Cổ thành 10.000 tuổi

Theo Sài Gòn tiếp thị

Nếu một khu dân cư là nơi con người tìm đến tạo lập cuộc sống lâu dài và không dời đi chỗ khác, thì có lẽ khu dân cư cổ xưa nhất thế giới nằm ở Cổ thành Erbil (Iraq) đã xuất hiện từ khoảng 7.000 đến 10.000 năm.

Phần lớn lịch sử Erbil vẫn chưa được biết rõ, nhưng có nhiều di tích cho thấy cổ thành này đã tồn tại từ năm 5000 trước Công nguyên. Lịch sử phong phú của Erbil đang chờ đợi các nhà khảo cổ và sử học

Nếu một khu dân cư là nơi con người tìm đến tạo lập cuộc sống lâu dài và không dời đi chỗ khác, thì có lẽ khu dân cư cổ xưa nhất thế giới nằm ở Cổ thành Erbil (Iraq) đã xuất hiện từ khoảng 7.000 đến 10.000 năm.

Suốt một thời gian dài, quan hệ đối ngoại khép kín và chiến tranh ở Iraq khiến rất ít người biết đến cái tên Cổ thành Erbil. Nhưng từ đầu năm nay, khi Uỷ ban Di sản thế giới của UNESCO đầu tư khảo sát sơ bộ Cổ thành Erbil thì đây lại trở thành thiên đường của các nhà khảo cổ và sử học.

Trải bao dâu bể

Theo giáo sư McGuire Gibson thuộc Đại học Chicago, lịch sử của Cổ thành Erbil bắt đầu ít nhất từ những năm 5.000 trước Công nguyên. Đã có nhiều tộc người khác nhau sinh sống trên mảnh đất này như người Hassuna, Akkadians, Sumerians, Assyrians, Medes, Ba Tư, Hy Lạp, Pathians và Abbasids.

Nằm trong vùng đồng bằng nhiều mưa, gần nơi hợp dòng của hai con sông và dưới chân dãy núi Zagro, địa thế này đã giúp cho Cổ thành Erbil trở thành nơi cư ngụ của một trong những ngôi làng có lịch sử lâu đời nhất thế giới. Những nhóm người sống bằng nghề săn bắn - hái lượm đã định cư tại đây vào năm 9300 trước Công nguyên. Sau đó là thời kỳ của người Hassuna nguyên thủy, khoảng năm 7000 trước Công nguyên.

Phóng to
Tường thành cao 30m bao quanh khu Cổ thành Erbil do các nền văn minh cổ xây dựng chồng lấp lên nhau mà thành hình	Thành phố Erbiol hiện nay được xây chồng trên khu cổ thành từ cả ngàn năm nay

Không giống như vùng khô hạn ở phía nam, hàng thế kỷ qua mưa vẫn rơi xuống Cổ thành Erbil đều đặn và đây là một điều kiện lý tưởng để con người định cư hết tháng này qua năm khác. Vào năm 1400 trước Công nguyên, sau khi các nền văn hóa trước xuất hiện rồi tàn lụi, Cổ thành Erbil đã trở thành một trong những thành phố quan trọng nhất của đế chế Assyria.

Đế chế Assyria sụp đổ sau một cuộc vây hãm vào năm 612 trước Công nguyên. Người Ba Tư nắm quyền kiểm soát vùng đất này. Nhưng 300 năm sau, vào năm 331 trước Công nguyên, đế chế Ba Tư đã phải nhường quyền kiểm soát Cổ thành Erbil cho vương triều Alexander của Hy Lạp.

Một thiên niên kỷ sau, quân Ottomans càn quét vùng này, đánh bại triều đại Abbasids –triều đại của người Hồi giáo theo dòng Sunni ở trung tâm Iraq. Năm 1918, đế chế Ottoman sụp đổ. Quân đội Anh tiến vào thành phố mà không gặp phải bất kỳ sự kháng cự nào. Điểm đánh dấu sự kết thúc của một giai đoạn lịch sử dài là sự ra đời của quốc gia Iraq hiện đại.

Mặc dù vùng của người Kurd ở phía Bắc Iraq trong tình trạng tương đối yên bình, nhưng thành phố Cổ thành Erbil đã trải qua những xáo trộn chính trị khốc liệt và bị chính quyền Iraq đàn áp, đuổi ra khỏi những khu vực mà họ đang sinh sống.

Phóng to

3000 cư dân của Cổ thành Erbil là thế hệ mới nhất sinh sống tại ngôi làng đã có từ 10.000 năm trước

Erbil ngày nay

Sống trong những căn nhà gạch tồi tàn ở giữa đống đổ nát của những tòa nhà tráng lệ là gần 1.000 gia đình người Kurd. Họ đã phải rời bỏ những ngôi làng của mình đến đây lánh nạn.

Hàng ngày, giống như những cuộc diễn tập cứu hỏa, các gia đình người Kurd mang xô, chậu, can nhựa ra tranh cướp nhau chút nước hiếm hoi từ hệ thống đường ống ngoằn ngoèo dẫn qua Citadel. Nước ở đây chỉ chảy 30 phút mỗi ngày.

Cứ đến 10 giờ sáng hàng ngày, Muhamad Amin, 31 tuổi, một thành viên của bộ lạc Khoshnaw người Kurd lại tất tả đi hứng nước. Dòng nước chảy róc rách trong một đường ống uốn lượn ngoằn ngoèo. Amin đưa vòi nước màu vàng đục nối vào ống dẫn. Một số gia đình khác chạy nhốn nháo xung quanh Amin.

Họ tìm cách nối vòi nước vào đường ống dẫn và bật máy bơm. Họ tranh nhau lấy nước một cách nhanh nhất có thể. Amin cho biết các gia đình ở gần đường ống nước có lợi hơn rất nhiều so với các gia đình ở cách xa đường ống. Tranh nhau hứng nước trong vòng nửa giờ đã trở thành một sự kiện xã hội tại vùng này. Trẻ con đứng xúm lại khắp mọi nơi cho đến khi nước ngừng chảy vào lúc 10g35.

Thực tế thì cuộc sống ở Cổ thành Erbil không đến nỗi ảm đạm như thế. Rất nhiều người dân ở đây có công ăn việc làm trên thành phố. Có thể nhìn thấy những người nông dân đứng cạnh vườn dưa hấu sắp thu hoạch. Trong cửa hàng gia cầm, người đàn ông đang làm thịt những con gà béo tốt. Trên con đường độc đạo dẫn vào thành phố, những chiếc xe hơi cũ đậu hai bên đường được che phủ bằng những tấm vải sọc.

Nhưng trong một tòa nhà lớn không hề bị sứt mẻ bởi chiến tranh, một người Pháp mở Viện nghệ thuật Center Arthur Rimbaud. Viện này đang lên kế hoạch tài trợ một cuộc thi piano dành cho người Kurd và người thắng cuộc sẽ được gửi sang Pháp học nhạc.

Ngay bên cạnh Viện nghệ thuật Center Arthur Rimbaud là Bảo tàng nghề dệt do Lolan Mustefa thành lập. Mustefa là dân Erbil chính gốc. Ông ta đã từng học ngành nhân loại học ở Mỹ. Mustefa đang cố gắng bảo tồn những tấm thảm màu sắc rực rỡ do những người cao tuổi thuộc các bộ lạc di cư người Kurd sống trên các ngọn núi dệt nên.

Đã có những khách du lịch tìm đến vùng này và theo Suayip Adlig, một nhà làm phim người Kurd sống lưu vong ở Pháp đã nhiều năm, thì nếu đầu tư tiền bạc và của cải vào Cổ thành Erbil thì nơi này có thể trở thành một thắng cảnh đẹp lộng lẫy như khu Thánh tâm (Sacré Coeur) ở Paris.

Phóng to

Khu cổ thành nằm trong lòng thành phố Erbil được bao quanh bằng những bức tường đá cao khoảng 30m

Giấc mơ của giới khảo cổ

Năm 1964, khi ngôi nhà gia đình Kanaan Rashad Mufti bị đổ sập lúc đang tu sửa, người ta khám phá ra những dấu tích đầu tiên về ngôi làng lâu đời nhất thế giới này. Dưới lòng đất lộ ra một dãy phòng xây dựng theo kiểu kiến trúc của nền văn minh xa xưa, có lẽ là thời Abbasids.

Ở dưới mặt đất căn nhà của bà Kadim Mustafa - một phụ nữ 39 tuổi có 3 con - là những dấu tích còn sót lại của một nền văn hóa. Đó là những mảnh gốm vỡ thời Assyria đã từng tìm thấy trong cuộc khai quật năm 1980. Và việc khai quật có hệ thống những lớp đất bên dưới Erbil chính là giấc mơ của các nhà khảo cổ Iraq và quốc tế.

Ông Mufti là giám đốc các khu di tích cổ ở phía tây Kurdistan, hiện đang là thành viên của một uỷ ban tái thiết Cổ thành Erbil. Chương trình tái thiết được sự tài trợ của UNESCO từ tháng 1.2005 với chi phí 500.000 USD cho việc khảo sát sơ bộ sẽ kết thúc vào cuối năm nay. Mục đích của dự án, theo UNESCO là “nhằm khảo sát các tòa nhà ở Citadel, cũng như cung cấp lương thực và công cụ để giúp tái thiết Cổ thành Erbil trên một phạm vi rộng lớn”.

Ông Mufti vẫn đang tìm cách huy động tài chính cho các dự án khai quật khảo cổ. Mặc dù các dự án này không chắc chắn thực hiện được, nhưng có một điều mà ông Mufti có thể khẳng định chắc chắn, đó là: cuộc sống ở Cổ thành Erbil vẫn đang tiếp diễn.

Cổ thành Erbil nhìn từ trên không Các nhà khảo cổ và sử học đang mơ ước khai quật Cổ thành Erbil để khám phá những di tích lâu đời hơn pho tượng Mabarek Ahmed Sharafaddin có từ thế kỷ 12 này.

Phóng to
Các nhà khảo cổ và sử học đang mơ ước khai quật Cổ thành Erbil để khám phá những di tích lâu đời hơn pho tượng Mabarek Ahmed Sharafaddin có từ thế kỷ 12 này	Khu cổ thành nằm trong lòng thành phố Erbil được bao quanh bằng những bức tường đá cao khoảng 30m

Cổ thành Erbil đã được hơn 8.000 năm tuổi. Bao lớp người kế tiếp nhau định cư tại nơi đây, trên một diện tích rộng khoảng 10 héc ta. Nguồn nước ngầm dồi dào đã giúp cho các cư dân Cổ thành Erbil duy trì cuộc sống lâu dài trên mảnh đất này. Đây là một trong những địa danh có người định cư lâu đời nhất trên thế giới.

Cổ thành nằm gọn trong lòng thành phố Erbil có dân số khoảng 3.000 người, 20% trong số họ là hậu duệ của những cư dân Cổ thành Erbil gốc. Họ sống trong khoảng 620 căn nhà cổ với tường gạch, xà rầm gỗ và mái lợp bùn. Những căn nhà này có 1 hoặc 2 tầng, một số căn nhà có cả tầng hầm.

Phần lớn dân cư Cổ thành Erbil nghèo khổ, thu nhập thấp. Những xáo trộn nội bộ ở Iraq và sự quên lãng đã giữ chân cư dân Cổ thành Erbil ở lại trong những căn nhà gạch tồi tàn, không điện nước cho đến tận bây giờ.