Tại hồ sơ dự thảo Bộ luật Hình sự sửa đổi được Bộ Tư pháp thẩm định, Bộ Công an đề xuất quy định theo hướng tăng mức định lượng về giá trị tài sản làm căn cứ truy cứu trách nhiệm hình sự đối với một số tội để đảm bảo phù hợp với yêu cầu thực tiễn đấu tranh phòng chống tội phạm, phù hợp với điều kiện và tốc độ phát triển kinh tế - xã hội. 

Theo nghiên cứu, hiện nay một số tội, nhóm tội có mức định lượng làm căn cứ định tội tương đối thấp như các tội quy định tại chương XVI (Các tội xâm phạm sở hữu) và chương XXIII (Các tội phạm về chức vụ) và một số tội phạm khác như tội đánh bạc, tội tổ chức đánh bạc...

Mức 2 triệu đồng không còn phù hợp

Trao đổi với Tuổi Trẻ, TS Đặng Văn Cường - giảng viên luật hình sự, khoa luật và lý luận chính trị, Trường đại học Thủy lợi - cho hay về mặt lý luận, một người thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội bị truy cứu trách nhiệm hình sự khi hành vi thỏa mãn các dấu hiệu cấu thành tội phạm. Trong đó, cấu thành tội phạm là những dấu hiệu, đặc điểm nhận biết của từng tội và chia thành cấu thành vật chất và cấu thành hình thức.

Tội phạm có cấu thành vật chất đòi hỏi hậu quả của hành vi nguy hiểm cho xã hội phải gây ra thiệt hại thực tế; thiệt hại này có thể xác định được, đo lường được bằng đơn vị cụ thể. Ví dụ gây thương tích, thiệt hại đến sức khỏe từ 11% trở lên, từ 31% trở lên, từ 61% trở lên đối với tùy từng tội danh.

Hoặc các tội phạm chiếm đoạt tài sản, làm hư hỏng tài sản, chiếm giữ trái phép tài sản phải từ 2 triệu đồng trở lên, từ 4 triệu đồng trở lên, từ 10 triệu đồng trở lên, từ 50 triệu đồng trở lên... đối với từng tội danh khác nhau. Hay nói cách khác, những thiệt hại về vật chất có thể đo đếm được, định lượng được là cơ sở để xác định ranh giới giữa hành vi vi phạm pháp luật bị xử phạt vi phạm hành chính hoặc bị truy cứu trách nhiệm hình sự.

Đối với tội phạm xâm phạm quyền sở hữu, ông Cường nói Bộ luật Hình sự quy định về giá trị tài sản là cơ sở để xác định hành vi bị xử lý hình sự hay xử phạt vi phạm hành chính, hậu quả pháp lý rất khác nhau giữa hai loại chế tài này (hành chính và hình sự). Bởi vậy, khi sửa đổi Bộ luật Hình sự mà sửa đến giá trị tài sản khởi điểm của một số tội danh làm căn cứ định tội danh cũng là một vấn đề của chính sách hình sự, là cơ sở để xác định trách nhiệm hình sự trong các tình huống cụ thể.

Không chỉ Việt Nam, ở nhiều quốc gia trên thế giới có một quy luật là giá trị của đồng tiền sẽ mất giá theo thời gian. Pháp luật quy định đơn vị tài sản là căn cứ, là mốc để xác định thiệt hại đến mức nguy hiểm cho xã hội hay chưa hoặc số thiệt hại để xác định mức xử phạt vi phạm hành chính, mức định khung hình phạt trong hình sự hoặc số tiền để xác định mức độ xử phạt tiền trong hình sự, trong hành chính thường sẽ thay đổi theo thời gian.

Bộ luật Hình sự 1999 quy định hành vi chiếm đoạt tài sản từ 500.000 đồng trở lên hoặc dưới 500.000 đồng nhưng thuộc một trong các trường hợp được pháp luật quy định thì sẽ xử lý về tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản và một số tội danh khác. Nói cách khác, 500.000 đồng là cái mốc để xác định thiệt hại nghiêm trọng, hậu quả nguy hiểm cho xã hội theo Bộ luật Hình sự ban hành 1999.

Tuy nhiên, khi sửa đổi Bộ luật Hình sự vào năm 2009, mức tiền làm căn cứ xác định trách nhiệm hình sự ở một số tội danh đã được thay đổi. Cụ thể, sửa đổi cụm từ "500.000 đồng" thành cụm từ "2 triệu đồng" tại khoản 1 các điều 137, 138, 139, 143, 278, 279, 280, 283, 289, 290 và 291 của Bộ luật Hình sự. Sửa đổi cụm từ "1 triệu đồng" thành "4 triệu đồng" tại khoản 1 và bỏ từ trên tại điểm d khoản 2 điều 140. Sửa đổi cụm từ "5 triệu đồng" thành cụm từ "10 triệu đồng" tại khoản 1 điều 141.

Ông chỉ rõ mức tiền xác định trách nhiệm hình sự ở một số tội danh này được áp dụng đến nay gần 20 năm, và số tiền 2 triệu đồng không còn giá trị như trước. Trong khi đó, thực tiễn cho thấy những hành vi chiếm đoạt tài sản trong các vụ án gần đây có nhiều vụ vượt trên 1.000 tỉ đồng. Số tiền này so với mức khởi điểm 2 triệu đồng là chênh lệch rất lớn. Hơn nữa, mức tiền chiếm đoạt 2 triệu đồng của tội lừa đảo theo điều 174 Bộ luật Hình sự hiện nay có thể chịu hình phạt tới 3 năm tù là quy định không còn phù hợp.

Từ đó, TS Đặng Văn Cường đồng tình với đề xuất cần phải sửa đổi Bộ luật Hình sự theo hướng tăng mức phạt tiền, tăng giá trị tài sản để tính khởi điểm xem xét trách nhiệm hình sự ở một số tội danh về xâm phạm quyền sở hữu tài sản, chiếm đoạt tài sản.

"Bởi vậy quan điểm cá nhân tôi nên nâng mức khởi điểm xem xét trách nhiệm hình sự ở một số tội danh từ 2 triệu đồng lên 10 triệu đồng sẽ hợp lý trong bối cảnh kinh tế - xã hội hiện nay", TS Cường nói thêm.

Nâng định lượng không đồng nghĩa với nới lỏng đấu tranh phòng, chống tham nhũng

Đại biểu Phạm Văn Hòa, thành viên Ủy ban Pháp luật và Tư pháp của Quốc hội, cũng bày tỏ đồng tình với đề xuất của Bộ Công an theo hướng tăng mức định lượng về giá trị tài sản làm căn cứ truy cứu trách nhiệm hình sự đối với một số tội phạm tham nhũng, chức vụ.

Ông nói đây là định hướng sửa đổi cần thiết, bởi mức 2 triệu đồng làm ngưỡng định lượng tối thiểu để làm căn cứ truy cứu trách nhiệm hình sự ở một số tội như tham ô tài sản, nhận hối lộ, lạm dụng chức vụ, quyền hạn chiếm đoạt tài sản, đưa hối lộ, môi giới hối lộ... đã không còn phản ánh đầy đủ yêu cầu của chính sách hình sự trong bối cảnh kinh tế - xã hội hiện nay.

Về nâng mức định lượng cụ thể, đại biểu Phạm Văn Hòa nói sẽ do cơ quan chủ trì soạn thảo nghiên cứu, đánh giá kỹ các mặt. Nhưng nhiều chuyên gia cho rằng có thể nâng lên 5 hoặc 10 triệu đồng. Việc điều chỉnh này sẽ góp phần bảo đảm tính tương thích giữa pháp luật hình sự và điều kiện kinh tế hiện nay. Đồng thời tạo điều kiện để các cơ quan tiến hành tố tụng tập trung xử lý những vụ án tham nhũng, chức vụ có giá trị lớn, tính chất nghiêm trọng, gây thiệt hại đáng kể cho Nhà nước, xã hội.

Ông nhấn mạnh việc nâng định lượng không đồng nghĩa với nới lỏng đấu tranh phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực. Bên cạnh giá trị tài sản, cần tiếp tục xem xét đầy đủ các yếu tố như động cơ vụ lợi, chức vụ của người thực hiện hành vi, hậu quả gây ra, mức độ ảnh hưởng đến uy tín cơ quan, tổ chức và dư luận xã hội để bảo đảm hiệu quả công tác đấu tranh phòng chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực.

Đồng thời, cũng có hướng dẫn rõ ràng về cách xác định giá trị, cơ chế xử lý với hành vi tái phạm hoặc có tính chất chuyên nghiệp, nhất là có sự đồng bộ giữa chế tài hình sự với các biện pháp kỷ luật, xử lý hành chính. Việc này nhằm bảo đảm tính răn đe, ngăn chặn nguy cơ bỏ lọt tội phạm đối với các hành vi tham nhũng giá trị nhỏ nhưng lặp lại hoặc có tính hệ thống hay "lách ngưỡng"...

Quy định mới về thẩm quyền xử lý vụ việc có dấu hiệu tham nhũng

Thanh tra Chính phủ có thẩm quyền xử lý các vụ việc có dấu hiệu tham nhũng đối với người giữ chức vụ từ thứ trưởng trở lên; người công tác tại bộ, cơ quan ngang bộ, doanh nghiệp do bộ, cơ quan ngang bộ quản lý...