 Phóng to |
| Đạo diễn Việt Linh |
Nữ đạo diễn Việt Linh: Sách giúp thế hệ trẻ đi nhanh hơnViệt Linh với tủ sách điện ảnhChạm đến những điều ẩn khuất
Và tôi thường luôn “định kiến”: những đạo diễn nữ chắc phải rất mạnh mẽ và có nhiều chất “nam tính” trong người…
Nhưng đọc tập sách “Chuyện mình, chuyện người” (*) của Việt Linh, qua 90 câu chuyện mà Việt Linh in rải rác trên báo chí hơn 10 năm qua thì thấy chị tràn đầy nữ tính. Trong những câu chuyện đời nhiều thi vị và lắm khi chua xót, là một Việt Linh - một người phụ nữ, một công dân - hồn hậu và đa cảm, với “Trái tim luôn rung cảm với nỗi đau của người khác” như câu kết trong bài Một câu chuyện, một từ ngữ: “Cuộc đời vẫn đẹp khi người ta còn cảm giác muốn "ăn" nỗi đau của người khác”.
Còn trong những câu chuyện nghề mà chị có dịp chứng kiến và trải nghiệm ở những nền điện ảnh lớn và độc đáo, thì lại thấy một Việt Linh - nghệ sĩ đa mang và đau đáu muốn nhắn nhủ với những người đồng nghiệp hay khán giả trong nước, như khi chị (ngầm) mượn lời của đạo diễn Tây Ban Nha Pedro Almodovar để nói các đạo diễn quê nhà:“Thay vì tiền, chúng ta nên lấy tình cảm làm của cải. Tình cảm không cần kỹ xảo”. Hay muốn lan man chia sẻ với bạn bè, với những người vô tình hay cố ý hiểu nhầm điện ảnh: “Bắt nó mang vác trên vai những sứ mệnh quá lớn hay chỉ đơn giản xem nó như những câu chuyện kể thường tình” …
Trong 6 bộ phim của Việt Linh, tôi mới xem 4 phim, và ấn tượng nhất là Gánh xiếc rong dù nó ít nhiều mang hơi hướng từ bộ phim Con đường của đạo diễn Ý Federico Fellini, đạo diễn hàng đầu của trào lưu Tân hiện thực, hay gần đây hơn là Chung cư, một bộ phim giản dị, tự nhiên, hồn hậu và thể hiện tay nghề cao của một đạo diễn. Việt Linh hợp với những bộ phim mang màu sắc hiện thực, tự nhiên và nhiều chất liệu đời sống giản dị thường ngày của người Nam Bộ.
Có lẽ vì thế mà với bộ phim Mê Thảo - Thời vang bóng, chuyển thể từ Chùa đàn của nhà văn Nguyễn Tuân, một câu chuyện hồi cố, đậm đặc văn hóa Bắc Bộ và mang màu sắc liêu trai, ít nhiều siêu thực, Việt Linh để lộ sự non tay trong nhiều trường đoạn, đặc biệt là hỏng ở cách xử lý đường dây tình cảm của các nhân vật, dẫn đến gượng ép và giả tạo.
Người giới thiệu những nền điện ảnh lạ
Tất nhiên, bài viết này không nói sâu đến các bộ phim của Việt Linh mà là những bài bình luận hay giới thiệu về điện ảnh của chị, đặc biệt là điện ảnh quốc tế mà chị có nhiều cơ hội được trải nghiệm. Là một đạo diễn nữ có ít nhiều thành tựu quốc tế và sống giữa lòng trung tâm điện ảnh châu Âu, Việt Linh có cơ hội được xem nhiều bộ phim hay, những tên tuổi mới hay những dòng phim lạ đến từ nhiều quốc gia trên thế giới.
Những bài viết của chị, vừa là cái nhìn thấu đáo của người làm nghề với những phát hiện tinh tế, vừa là sự rung cảm của một người xem trước những thước phim gây xúc động của các đạo diễn. Và luôn luôn, trong các bài viết về điện ảnh của chị, có những bài học cho người làm nghề, những suy ngẫm hay đưa ra những tham chiếu cho điện ảnh Việt Nam. Bằng những bài viết, nhận định, bình luận ngắn gọn nhưng súc tích, chị lần lượt giới thiệu những tên tuổi điện ảnh nổi tiếng trong khoảng 20 năm gần đây, như Krysztof Kieslowski, Abbas Kiarostami, Pedro Almodovar, Edward Yang, Nanni Moretti, Im Kwon Taek, Takeshi Kitano, Alexander Sokurov, Naomi Kawase, Cristi Puiu, Rithy Panh... Hầu hết là những đạo diễn thuộc dòng phim tác giả và nổi tiếng nhờ những phim độc lập.
Việt Linh là người giới thiệu sớm nhất cho khán giả trong nước biết đến nền điện ảnh Iran. Với những tên tuổi được phát hiện trong thập niên 90 và giúp nền điện ảnh nước này trở thành một điểm son trên bản đồ điện ảnh thế giới, như Abbas Kiarostami (Mùi vị anh đào, Gió sẽ cuốn ta đi), Samira Makhmalbaf (Bảng đen, Quả táo, 5 giờ chiều), Jafar Panahi (Quả bóng trắng)… Việt Linh tìm ra những thông điệp hay những bài học mà không phải ai xem phim cũng nhìn thấy, đó là “Ngụ ngôn về quyền tự quyết” (Mùi vị anh đào), “Trong nghệ thuật không có đề tài nhỏ, chỉ có cái nhìn đơn giản hay sâu sắc mà thôi” hay “Bản thân sự cấm kị không phải là điều xấu, nhưng nó làm ra để kích thích sự phá rào” (Quả bóng trắng của Jafar Panahi)…
Với trường hợp độc đáo có một trong hai trong lịch sử điện ảnh thế giới - bộ phim Russian Ark của đạo diễn tài hoa người Nga Alexander Sokurov (tái hiện lại lịch sử, xã hội và nghệ thuật 300 năm của nước Nga trong bảo tàng Ermitage - bảo tàng lớn thứ 2 thế giới sau Louvre - với gần 1000 diễn viên, 3 dàn nhạc giao hưởng, 33 căn phòng lớn chỉ bằng một cú máy duy nhất trong hơn 90 phút, không cắt cúp), Việt Linh đưa ra nhiều phát hiện tinh tế của một người xem và đi đến kết luận: “Phim có nhiều bài học chuyên môn, nhưng điều đáng học nhất không phải là kỹ thuật mà là sự công phu trong suy nghĩ, sự dám đi tới cùng khả năng, ước muốn”.
Những nền điện ảnh lạ hay những gương mặt điện ảnh mới cũng là một phát hiện của Việt Linh (với khán giả Việt Nam). Đọc bài “Ho, Bo và… Nollywood”, tôi không khỏi bất ngờ về niềm đam mê điện ảnh ở lục địa đen, đặc biệt là Nigeria với mỗi năm sản xuất hơn 1000 bộ phim, hay một đạo diễn làm có…40 phim/năm. Tất nhiên đa phần chỉ là những bộ phim video đơn giản. Dù vậy hàng năm họ vẫn có phim giới thiệu ở các LHP lớn và có các tên tuổi phải dè chừng.
Ở bài viết này, Việt Linh có những nhận định và so sánh thật thú vị: “Điện ảnh châu Phi cứ ung dung bản sắc riêng biệt, như một cơ thể trùi trụi nhưng vạm vỡ, căng tràn nhựa sống. Xem phim Châu Phi có cảm giác như ta đang gặp gã lực điền hiên ngang phố thị, ngây ngô nhưng thành thật, lạc lõng nhưng tự tin. Cái hấp dẫn của điện ảnh Châu Phi là bởi nó mang đúng gương mặt của chính nó: lam lũ mà phóng khoáng, lạc hậu mà lạc quan trước mọi trớ trêu. Điện ảnh Châu Phi có lẽ do vậy mà luôn phảng phất nét hài hước ngay cả khi không thuộc thể loại hài.”
Nhà bình luận phim đầy rung cảm
 Phóng to |
| Chuyện mình chuyện người, tập hợp những bài bình luận phim cũng như những bài viết giới thiệu về điện ảnh của đạo diễn Việt Linh |
Trong nhiều bài bình luận phim, ta lại bắt gặp một Việt Linh đạo diễn nhà nghề không trộn lẫn, nhưng vẫn đầy rung cảm, như bài bình luận về bộ phim đoạt giải Cành cọ vàng Căn phòng của con trai của đạo diễn Ý Nanni Moretti: “Bằng lối montage phá cách lẫn cổ điển, bộ phim là sự đan chéo logic của thực tại và ký ức, là kết nối của những chi tiết tỉ mỉ để tạo ra xúc cảm mênh mông về sự chia ly”.
Hay trong một bài viết khác về bộ phim độc đáo Cái chết của Lazarescu của đạo diễn Cristi Puiu, người Rumani đoạt giải “Un certain Regard” tại LHP Cannes 2005, Việt Linh phát hiện: “Nghệ thuật của Cristi Puiu là nghệ thuật trao cho khán giả đôi mắt. Với cách của Puiu, khán giả không phải xem một câu chuyện xảy ra ở nhà thương mà ở nhà thương để xem một câu chuyện. Để tháp tùng, ngạt thở với nó mà không cần chút kỹ xảo Hollywood nào.”
Cũng như phần lớn những bài tạp văn trong phần “Chuyện đời”, ngay cả khi viết về “Chuyện nghề”, Việt Linh cũng thường hướng đến những bộ phim mang màu sắc hiện thực, về những thân phận bèo bọt, những mất mát, những nỗi đau “sinh li tử biệt” hay nhân phẩm bị chà đạp của người phụ nữ, ở bất cứ đâu trên trái đất này. Và đồng thời, chị nói đến sức mạnh của điện ảnh trong việc xoa dịu hay hàn gắn vết thương.
Trong bộ phim tài liệu Giấy không gói được than cháy dở kể về các cô gái điếm ở Campuchia từng gây ấn tượng mạnh tại LHP Cannes của đạo diễn Rithy Panh, chị viết: “Ông không quay về những cô gái điếm. Ông quay những phụ nữ mà ông muốn mang trả họ phẩm giá”…và “Ta không thể thay đổi thế giới bằng những bộ phim, nhưng qua những bộ phim, ta có thể khiến cho con người xem lại cái xấu, suy nghĩ lại chỗ đứng trong xã hội”. Ở một bộ phim tài liệu khác, S21 - kể về nỗi đau của nạn diệt chủng cũng của đạo diễn người Campuchia này mà người thân trong gia đình anh cũng là những nạn nhân, Việt Linh nhận định: “Giản dị, chân xác, S21 không được nhìn qua đôi mắt du lịch, nghiên cứu hay sử học. Nó chất chứa nỗi đau tác giả, nỗi đau của một công dân”.
Với các đồng nghiệp nữ, những đạo diễn trẻ hiếm hoi của điện ảnh thế giới và hiếm hoi gặt hái thành quả trên diễn đàn điện ảnh quốc tế, Việt Linh vừa đồng cảm vừa tỏ lòng ngưỡng mộ, đặc biệt là hai nữ đạo diễn trẻ Samira Makhmalbaf (Iran) và Naomi Kawase (Nhật Bản). Trong bài viết “Điện ảnh riêng tư”, Việt Linh viết: “Nếu Samira Makmalbaf khiến người xem nể phục tính luận đề già dặn thì phim của Naomi Kawase lại tinh tế đến sửng sốt… Tôn thờ rung cảm, điện ảnh của Kawase là thứ điện ảnh mỏng manh nhưng ngoan cố, khiêm nhường nhưng biện chứng. Hơn cả phá cách, đó là thứ điện ảnh giải phóng”.
Hơn cả chia sẻ, những bài viết về điện ảnh của Việt Linh là sự truyền đi những cảm hứng, những rung cảm tinh tế và nỗi niềm đau đáu của chị, một nữ đạo diễn tự trọng với lời tự vấn thay cho các đồng nghiệp quê nhà: “Chẳng hay ho gì khi cứ phải mang cái nghèo khó ra để phân bua cái dở” (Tokyo - Tản mạn chuyện đàn bà).
Naomi Kawase, nữ đạo diễn Nhật Bản hiếm hoi trong một nền điện ảnh thuần các ông lớn, mượn một hình ảnh ẩn dụ thật tinh tế để nói về nỗi đau và sự xoa dịu “Vì sao cây lá ngả nghiêng trong gió? - Để có thể chạm vào nhau”.
Tôi muốn mượn hình ảnh đó để nói về Việt Linh với cuốn sách của chị. Với một tinh thần công dân, một trái tim mẫn cảm, một con mắt nghệ sĩ nhiều tự vấn,Việt Linh truyền chúng đến với đồng nghiệp, với độc giả, để có thể chạm vào họ…
*******************************************
(*) Chuyện mình, chuyện người của Việt Linh do NXB Trẻ & Công ty Văn hóa Phương Nam phát hành.
Tối đa: 1500 ký tự
Hiện chưa có bình luận nào, hãy là người đầu tiên bình luận