Nội dung và nghệ thuật đều chưa đạt tầm

Phóng to

Bia căm thù ở khu vực Đầu Sấu, cửa ngõ vào trung tâm TP Cần Thơ

Ở phường Bình Thủy (quận Bình Thủy, TP Cần Thơ) có địa điểm năm 1929 các nhà cách mạng tiền bối họp bàn việc thành lập Chi bộ An Nam Cộng sản Đảng. Sau giải phóng, địa phương dựng ở đây tấm bia kỷ niệm: Một cái bệ hình tròn, tấm bia hình chữ nhật, phía trên có ngọn lửa đỏ với hình búa liềm nằm giữa. Về mỹ thuật, công trình quá đơn giản, sơ sài.

Tượng đồng chí Võ Văn Tần (1894 - 1941, ủy viên TW Đảng, Bí thư xứ ủy Nam Kỳ) trong công viên ở trong thị trấn Đức Hòa (huyện Đức Hòa, Long An) thì dáng điệu thiếu vững chắc, thiếu tự nhiên.

Ở khu vực Đầu Sấu, cửa ngõ vào trung tâm TP Cần Thơ phía Cà Mau lên, trong kháng chiến có một cuộc biểu tình của nhân dân ta bị bọn địch xả súng tàn sát dã man. Sang thập kỷ 80 của thế kỷ trước, địa phương bàn tính đặt tấm bia căm thù. Nhưng khi dựng lên thì ra… tượng đài chiến thắng: Một phụ nữ đứng trên trụ cao, tay phải ôm con, tay trái giơ ngược trời một ngọn đuốc.

Phóng to

Tượng đồng chí Võ Văn Tần ở Long An

Chúng tôi hỏi họa sỹ Tô Dự, Trưởng phân hội Mỹ thuật của Cần Thơ về bức tượng này. Lão họa sĩ cười rồi nói: “Tượng trang trí chứ tượng đài gì, địa điểm đặt tượng đài nơi đó cũng không phù hợp vì không gian quá hẹp. Giữa hai chân tượng là một bó lúa lớn ôm hai chân và ôm cao lên tận bụng, như thế coi sao được?”.

Đó là những bia, tượng có một chút cách điệu còn bia tượng “thật” như đếm, tạc hình ảnh nam phụ lão ấu cầm súng, cầm gậy, cầm liềm… tay chân như trong tranh cổ động có ở nhiều nơi thì chưa kể.

Không bảo quản, không quy hoạch

Tấm bia kỷ niệm dân quân du kích của xã xã Anh hùng LLVT Vĩnh Hưng (Vĩnh Lợi, Bạc Liêu) nằm chìm lỉm giữa quầy áo quần, tạp hóa của một cái chợ ồn ào. Chân tượng đã lún sụp, nứt nẻ.

Tỉnh Cà Mau có 5 di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia, 16 di tích lịch sử văn hóa cấp địa phương, 72 nhà bia và 32 bia tưởng niệm. GĐ Bảo tàng Cà Mau - Họa sỹ Lê Công Uẩn cho biết: “Phần lớn các bia sụp lún, xuống cấp. Khoảng 20% cần xây dựng lại hoặc sửa chữa lớn do thời tiết khắc nghiệt và thiếu được quan tâm giữ gìn”. TP Cần Thơ có 9 di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia, 5 di tích lịch sử văn hóa cấp địa phương, 8 bia, bên cạnh là 356 đình, chùa và di tích chưa xếp hạng. Đây là số liệu của Bảo tàng thành phố thống kê năm 1996. Còn có nhiều bia, tượng nhưng do nhiều cấp xây dựng và chưa được thống kê, chưa rõ cấp nào quản lý.

Xã Khánh Lâm (U Minh, Cà Mau) có 2 nhà bia và 1 bia căm thù. Sau 5 năm khánh thành, Chân đế của công trình mới nứt làm đôi, khắp nơi tróc lở nham nhở, tấm đá khắc dòng chữ “Dớn Hàng Gòn - Bia căm thù” đã rơi xuống vỡ vụn dưới đất.

Chủ tịch UBND xã Khánh Lâm - Huỳnh Phước Hậu nói: “Chúng tôi đã đề nghị sửa chữa và Phòng VH-TT huyện cùng Bảo tàng tỉnh đã khảo sát nhưng chưa thấy động tĩnh gì thêm”.

Bia tượng được dựng lên khắp nơi còn bộc lộ thực trạng quy hoạch yếu. Sự kiện khởi nghĩa trên đảo Hòn Khoai (Năm Căn, Cà Mau) do nhà giáo cách mạng Phan Ngọc Hiển đứng đầu đã được dựng bia tượng ở 5 chỗ trên đất Cà Mau. Gồm: Đài liệt sỹ nghĩa trang Hòn Khoai và bia tưởng niệm liệt sỹ Hòn Khoai tại huyện Năm Căn; Bia kỷ niệm liệt sỹ Hòn Khoai tại xã Tân Ân (Ngọc Hiển); Bia tưởng niệm liệt sỹ Hòn Khoai và bia Phan Ngọc Hiển tại TP Cà Mau.

Mỗi bia, tượng ít cũng mấy chục triệu đồng, nhiều thì tiền tỷ nhưng hầu hết mới khánh thành mấy năm đã hư hỏng nặng nề, thậm chí một số bị bỏ hoang phế trong nắng mưa, chìm lấp trong cỏ dại. Tiền của tốn kém thật không kể xiết!

ĐBSCL có nhiều địa danh văn hóa - lịch sử cần khắc ghi vào tâm khảm con người nhưng có thật cần thiết ở đâu cũng dựng bia, tạc tượng mà chất lượng chỉ đến như đã nói ở trên?