Bên đường Hồ Chí Minh gần kênh 5 Ô Rô ở mé biển gần điểm cực nam, một đại công trường hoạt động rộn ràng từ mấy tháng qua. 

Đó là điểm sẽ nối từ cao tốc Cà Mau - Đất Mũi với cầu Đất Mũi - Hòn Khoai sau khi dự án hoàn thành. Đèn sáng lấp lánh, tiếng máy xúc, máy ủi, máy ép cọc vang lên phá vỡ bầu trời đêm vốn tĩnh lặng của vùng rừng đước bạt ngàn xã Đất Mũi.

Vào ban ngày, bờ biển nơi đây có thể thấy rõ quần đảo Hòn Khoai nhô xanh giữa biển.

Mũi tàu đất nước xé sóng vươn mình

Quần đảo Hòn Khoai chỉ cách điểm cực nam trên đất liền khoảng 14,6km, chưa đầy 8 hải lý, có 5 đảo lớn là Hòn Khoai, Hòn Sao, Hòn Đồi Mồi, Hòn Tương và Hòn Đá Lẻ - điểm A2 trên đường cơ sở vùng biển Việt Nam.

Diện tích gần 5km2, Hòn Khoai từ xưa đã nổi tiếng là danh lam thắng cảnh đẹp nhất vùng biển Cà Mau với ngọn núi cao đến 318m, chứa nhiều dòng nước ngọt quanh năm. Cùng với nước mưa, nước ngọt trên Hòn Khoai là hai nguồn nước chính để người dân sinh sống, sản xuất.

Năm 1899, người Pháp đã cho xây dựng tháp hải đăng Hòn Khoai. Đêm 13-12-1940, cũng từ nhà một người dân ở Hòn Khoai, nhà giáo anh hùng Phan Ngọc Hiển đã dẫn theo hai người đánh chiếm tháp hải đăng, mở ra cuộc cách mạng trên khắp tỉnh Cà Mau.

Vị trí chiến lược bảo vệ một vùng biển tiền tiêu rộng lớn phía Nam đất nước, trên đảo Hòn Khoai những năm sau này chỉ còn các lực lượng quân sự, gác hải đăng, kiểm lâm đồn trú. Người Đất Mũi đi đò tiếp tế lương thực từ đất liền ra cho các cán bộ, chiến sĩ trên đảo.

Đứng trên tháp hải đăng Hòn Khoai, có thể dễ dàng nhìn thấy những con tàu giữa biển lướt qua lại không xa hòn Đá Lẻ trên tuyến hàng hải từ vịnh Thái Lan đến Singapore. Trăm năm trước là tàu với những ống khói khổng lồ cuộn đen, ngày nay là những con tàu hiện đại tải trọng hàng trăm ngàn tấn.

Chỉ vài năm nữa thôi, những tàu này có thể dễ dàng ghé vào Việt Nam, khi tuyến cao tốc Cà Mau - Đất Mũi hình thành, thông suốt mạng lưới cao tốc Bắc - Nam. Cầu vượt biển Đất Mũi - Hòn Khoai như một cánh tay vươn ra và cảng tổng hợp lưỡng dụng Hòn Khoai sẽ là bàn tay đưa nền logistics Việt Nam nắm chặt vào một trong những tuyến hàng hải nhộn nhịp nhất thế giới.

"Tổ quốc tôi như một con tàu / Mũi thuyền ta đó - mũi Cà Mau", lời thơ của thi hào Xuân Diệu vang lên khi chúng tôi nhìn từ tháp hải đăng về hướng Đất Mũi, rõ hình hài một mũi tàu vươn ra biển. Câu thơ này ra đời vào năm 1960, khi cả vùng Đất Mũi còn là bãi bùn, đất bồi phù sa và rừng hoang vu đầy đước, tràm với vài xóm lẻ nép bên các con rạch, tách biệt cuối trời Nam.

Chỉ hơn mười năm trước, đường đến mốc tọa độ quốc gia GPS0001 cuối xã Đất Mũi vẫn còn là một hành trình gian nan. Thế mà nay, mũi tàu đất nước đang tiếp tục xé sóng, đường cao tốc Việt Nam từ Cao Bằng sắp vươn ra tới tận Hòn Khoai.

"Thật đúng là không ngờ. Trước các ông bạn cùng thời ngồi uống trà với nhau vẫn hay nói với nhau là chắc phải sang đời con cháu, mới chạy xe được tới mũi Cà Mau. Nay đường cao tốc sắp ra đến đảo Hòn Khoai", ông Ba Chen (Trần Hoàng Chen), nguyên Bí thư Huyện ủy Ngọc Hiển, Cà Mau, giai đoạn 2004 - 2009, cười ha hả.

10 năm thần tốc

Ông Ba Chen năm nay 68 tuổi, là 68 năm sống trên con đường gần vòng xoay trung tâm xã Năm Căn. Ký ức ông Ba Chen vẫn còn nhớ những ngày dài lên tỉnh họp, nằm lên nằm xuống trên những đò ngang, đò dọc.

"Năm 1979, huyện Năm Căn được thành lập, tôi là Chánh văn phòng Công an huyện. Mỗi lần đi họp trên tỉnh, phải đi theo tuyến sông Bảy Háp. Sông lúc đó chưa được nạo vét, nhiều đoạn cạn, chờ con nước lên mới đi được, nhanh nhất cũng tốn một ngày đi, một ngày về...", ông Ba Chen kể.

Phải đến năm 1985, sau ba lần nối lộ, thông xe, ông Ba Chen và người dân Năm Căn mới có thể đi được xe máy trên con đường 70km, phần lớn là đường đất đỏ, để về TP Cà Mau. Nhưng ở phía nam sông Cái Lớn, đò ngang, đò dọc và sau này có thêm tàu, ca nô "cao tốc" trên sông vẫn là phương cách đi lại suốt nhiều thập niên.

"Ngày 1-1-2004, huyện Ngọc Hiển mới được thành lập, gồm toàn bộ vùng bán đảo phía nam sông Cái Lớn. Toàn huyện chỉ có 6km lộ đan (đường bê tông) từ khu trung tâm huyện đến Rạch Gốc, còn ở các xã chỉ quẩn quanh vài lộ đường đất để dân cặp xuồng lên bờ. Tất cả là sông rạch chằng chịt, xóm làng bám sông mà phát triển", ông Ba Chen quơ tay nói giọng sang sảng kể những chuyện như mới hôm qua.

Lúc ấy đa số cán bộ của huyện mới đều ở Năm Căn, Bí thư Huyện ủy Ba Chen đã tổ chức hẳn một chuyến đò dọc riêng cho gần trăm cán bộ đi làm hằng ngày. "Anh em tập trung lại, sáng một tiếng đồng hồ đi, chiều một tiếng đồng hồ về, đó là đi tới trung tâm huyện thôi nha, còn muốn về xã Đất Mũi thì thường phải ở lại đêm", ông Ba Chen kể tiếp.

Là vùng đất mềm, làm một cây số đường bộ ở huyện Ngọc Hiển phải tốn gấp rưỡi đến gấp đôi kinh phí so với phía huyện Năm Căn. Người từ tỉnh khác muốn "đặt chân đến Đất Mũi" bấy giờ chỉ có hai cách: một là đi "cao tốc" theo các con sông từ thành phố Cà Mau xuống, hai là đi xe xuống đến Năm Căn rồi cũng phải lên đò. Cách nào cũng phải đi sáng tinh mơ, may xuôi được con nước lớn thì cũng qua giấc chiều mới tới.

Năm 2015, cầu Năm Căn bắc qua sông Cái Lớn được khánh thành, thế "qua sông lụy đò" của bán đảo cuối trời mới được hóa giải. Một năm sau, đường Hồ Chí Minh nối liền đường bộ về đến Đất Mũi. Mạch đường bộ nhanh chóng được tỏa đến khắp các trung tâm xã.

Năm 2025, ngoài tuyến quốc lộ 1, đường Hồ Chí Minh nối dài thêm 60km từ cầu Năm Căn, toàn bộ vùng đất phía nam sông Cái Lớn đến cuối xã Đất Mũi đã có hơn 346km lộ nhựa, 394km đường bê tông và hơn 55km đường đô thị.

"Lộ thông tài thông", sản lượng khai thác, nuôi trồng thủy sản chỉ tính riêng của xã Đất Mũi trong nhiệm kỳ qua đã đạt trên 68.428 tấn. Đặc biệt, tận dụng địa thế cực nam Tổ quốc linh thiêng, người dân trong vùng cũng mau mắn thích ứng với cơ hội làm du lịch.

Những điểm du lịch sinh thái cộng đồng được dựng lên. Du khách không còn "đến chụp hình rồi về ngay" mà có thể nán lại thưởng thức những đặc sản nổi tiếng vùng này như cua, hàu, tôm, cá... trong những nhà hàng, quán ăn bề thế khang trang, hoặc có thể ở lại qua đêm thư giãn, nghỉ ngơi trong những căn nhà bè len lỏi trong rừng đước, dạo chơi theo các chuyến đò ngắm cảnh sông nước, trải nghiệm bắt ba khía, tham quan nuôi thủy hải sản...

Từ khóa cực nam mới

Anh Cao Văn Phú, Chủ tịch UBND xã Đất Mũi, cho biết trong 5 năm qua đã có hơn nửa triệu lượt khách đến tham quan, trải nghiệm du lịch tại xã. Sự đổi thay thần tốc trong 10 năm từ ngày có cầu Năm Căn cho người dân xã Đất Mũi trải nghiệm đủ để mong chờ những dự án mới.

"Người dân xã Đất Mũi rất ủng hộ dự án cao tốc, đường ra Hòn Khoai. Đợt giải phóng mặt bằng vừa qua, dân nghe triển khai là tự nguyện giao đất liền", anh Phú vui vẻ nói.

Người lái đò đưa chúng tôi ra vào đảo Hòn Khoai là anh Nguyễn Quốc Toàn, dân Đất Mũi. Năm nay 37 tuổi, nhà anh Toàn có 4 con đò. Đò chở chúng tôi là loại tàu gỗ tải trọng 10 tấn, được anh Toàn đóng từ năm 2003 với giá hơn 100 triệu đồng, chuyên chở các cán bộ, chiến sĩ ra vào đảo Hòn Khoai và tiếp tế lương thực lên đảo. Ba con đò còn lại đã được anh chuyên dụng để giúp các công trình đang xây dựng giữa biển.

Mấy tháng qua, từ khi cảng tổng hợp lưỡng dụng Hòn Khoai bắt đầu được xây dựng, đò của anh Toàn ra vào nhiều khách hơn, lượng lương thực chuyên chở cũng nhiều hơn. Anh còn nhận chuyển miễn phí hàng trăm thứ vật dụng người trên đảo đặt mua qua mạng. "Biển giã cách trở mà, mình không nhận giúp thì người ta biết làm sao", anh Toàn cười hiền lành.

Trong không khí chộn rộn chờ cây cầu lịch sử nối từ đất liền, kết thúc "sứ mệnh" của những con đò ra đảo Hòn Khoai, anh Toàn cũng đã tính toán nhiều kế hoạch tương lai. Mới rồi, anh tranh thủ mua một tấm lưới đánh cá.

"Mình mua trước để về sau lỡ không còn đưa đò nữa thì chuyển sang nghề cá, không nữa thì chuyển sang du lịch, chở khách đi ngắm biển, câu cá đêm. Cầu xây xong, người ta về Đất Mũi nhiều. Mình có tàu, quen thuộc vùng biển này, nhiều người về thì không thiếu việc để làm", anh Toàn nói một cách đầy tự tin.

Ở xã Đất Mũi, hàng loạt "dự án" của người dân cũng đã rục rịch khởi động. Anh Nguyễn Văn Hôn, chủ hệ thống nhà hàng và khu nghỉ dưỡng sinh thái Hoàng Hôn ở gần cuối Đất Mũi, hào hứng nói: "Từ hồi có cây cầu Năm Căn đến giờ, Đất Mũi đã thay đổi ngoài sức tưởng tượng của mình. Vài năm tới xong tuyến đường cao tốc và cầu ra Hòn Khoai, sẽ còn thay đổi dữ dằn nữa".

Anh Hôn quê ở Bạc Liêu, về Đất Mũi quê vợ từ năm 2000. Sau một thời gian làm thuê, làm mướn, dành dụm nuôi hàu rồi "trúng lớn", anh là một trong những người tiên phong làm du lịch phục vụ du khách. Từ nuôi trồng thủy sản cho đến làm du lịch, anh Hôn được xem như một điển hình của sự mau mắn phát triển theo sự thay đổi của vùng đất này, tạo cảm hứng cho nhiều người mạnh dạn đầu tư hàng quán, học hỏi làm du lịch.

Hiện anh đang dựng thêm một điểm quán ở cầu kênh 5 Ô Rô, gần lán trại công trình đầu đường cầu ra đảo Hòn Khoai. "Ban đầu sẽ phục vụ anh em kỹ sư, công nhân làm đường cao tốc. Sau này sẽ tính toán làm điểm đón du khách về thăm Mũi Cà Mau, mở thêm các tàu du lịch biển, đưa khách đi tham quan Hòn Khoai, hay câu cá biển", anh thoải mái chia sẻ những dự tính tiếp theo của mình.

Anh Cao Văn Phú cho biết: "Thời gian tới xã sẽ tập trung đề xuất hình thành khu logistics, khu hậu cần biển, khu dân cư và phương án lấn biển phù hợp nhằm phát triển đô thị ven biển; nâng cấp mở rộng các tuyến đường liên ấp, khu trung tâm, cụm dân cư để đồng bộ với các dự án mở rộng đường Hồ Chí Minh, tuyến cao tốc Cà Mau - Đất Mũi và đường cầu ra đảo Hòn Khoai; phát triển du lịch sinh thái đặc thù, với hạ tầng, dịch vụ, nghỉ dưỡng, giải trí bài bản hơn".

Anh hồ hởi nói thêm: "Trước giờ chỉ mỗi từ "Đất Mũi" cũng đã kích thích du khách tìm đến, sau này có thêm cực nam Hòn Khoai, chắc chắn sẽ thêm một từ khóa hấp dẫn nữa trên bản đồ du lịch".

Thủ tướng yêu cầu thi công cầu vượt biển ra Hòn Khoai phải đẹp để gắn với du lịch

Thủ tướng Phạm Minh Chính yêu cầu đẩy nhanh tiến độ các dự án hạ tầng chiến lược tại Cà Mau và nghiên cứu thi công cầu vượt biển ra đảo Hòn Khoai theo hướng gắn với phát triển du lịch.