Phóng to

Đi làm thủy lợi Bắc Hưng Hải(tranh Đông Hồ thời chống Mỹ)

Sinh năm 1976, tốt nghiệp Đại học Mỹ thuật công nghiệp, đã từng mơ làm họa sĩ hiện đại, nhưng rồi cuối cùng Nguyễn Đăng Khoa (hậu duệ của dòng họ Nguyễn Đăng nổi tiếng nhiều đời ở Đông Hồ), lại quay về với “nghề nhà”, quyết tâm phục dựng kho tàng vô giá không chỉ của dòng họ.

Tranh Đông Hồ đâu chỉ có gà, lợn, chuột...

Hai năm dạy học ở Tuyên Quang sau khi ra trường, Khoa về Hà Nội, đi khắc, in tranh thuê, học thêm đồ họa vi tính (đến giờ anh vẫn đi dạy thêm môn này để kiếm sống). Một buổi, uống rượu với một họa sĩ, Khoa than thở rằng chưa tìm được gì để lập nghiệp. Ông ấy cười: Cả cái kho đại nhà mày, không tự mở lấy mà dùng, còn đi tìm đâu?

Nghề tranh ở làng cũ mai một đã lâu, hiện nay chỉ có ba gia đình nghệ nhân là ông Chế (cùng họ Nguyễn Đăng), ông Sam, và ông Tấn còn giữ được một số ván và vẫn in tranh. Ở Hà Nội, chỉ có độc gia đình Khoa làm tranh Đông Hồ.

Lần giở những cuộn tranh của ông nội, của em ông nội, của chú ra xem, Khoa mới thấy tranh Đông Hồ đâu chỉ có tranh gà, lợn, chuột đồng tử ôm cóc, ôm tôm, tố nữ... như người ta vẫn nghĩ. Mà đó là cả một thế giới hình ảnh cũng như tinh thần, huyền thoại của đời xưa ngả bóng vào trong mỹ thuật.

Phóng to

Anh Nguyễn Văn Trỗi(tranh Đông Hồ thời chống Mỹ)

Đến thập kỷ 70-80, những hình ảnh của hai cuộc kháng chiến vẫn hiện hình trong những tranh khắc gỗ của cụ Khiêm và cụ Sần. Ai chưa tin Khoa sẵn lòng mở cho họ xem bộ tranh Sơn Tinh - Thủy Tinh, Quan âm Thị Kính... của hai cụ.

Khi chỉ những người biết chữ Hán mới đọc được Tây du ký , thì tranh cổ Đông Hồ đã có cả bộ tranh ông vua khỉ Tôn Ngộ Không rồi. Ai đã được xem tranh Đông Hồ vẽ người phương Tây râu xồm đầu thế kỷ, đi ô-tô, đi xe đạp buông tay, đánh ten-nít, nhảy đầm...?

Người ta chỉ được xem cảnh đào kênh Bắc Hưng Hải qua phim tư liệu, chứ mấy ai đã nhìn tranh Đông Hồ “Kiến thiết quốc gia” vẽ cảnh bà con đi làm thủy lợi?

Mọi người nhớ cảnh máy bay Mỹ cháy, nhưng hiếm ai biết có tranh khắc Bắn cháy máy bay Mỹ của cụ Sần, hoặc cảnh anh hùng Nguyễn Văn Trỗi bất khuất trên tranh Đông Hồ của cụ Khiêm?

Khôi phục từ cái hồn

Quyết dựng lại kho tàng hóm hỉnh của một dân tộc biết cười Cái hồn tranh Đông Hồ là cái thô nháp nhưng anh minh và ngộ nghĩnh của nét đa hướng. Nét nhộn nhạo quẫy cựa trong bố cục chật những tổ hợp hình mập mạp. Là cái tươi rói, sáng bừng của chàm, son, hòe, gỉ đồng... trên giấy điệp óng ánh. Chưa hết, mỗi bức tranh là cả một câu chuyện đậm màu dân gian. Dù là tranh sinh hoạt chúc tụng, trang trí, hay tranh cổ động sau này, đều ẩn giấu nụ cười của người nông dân Việt hồn hậu nhìn vào cõi nhân sinh. Là cái kho tàng hóm hỉnh của một dân tộc biết cười trong mọi nỗi khó khăn... Khoa đã quyết chí dựng lại cái kho tàng ấy.

Tính ra trong kho nhà Khoa còn giữ được hơn trăm mẫu tranh khắc từ đầu thế kỷ. Tranh sáng tác trong kháng chiến vài chục mẫu. Tranh bộ, (như Sơn Tinh - Thủy Tinh ) mỗi bộ có từ bốn đến sáu, hoặc 10 bức, cũng vài chục bộ.

Còn giữ được nhiều vậy là do cố gắng hết sức của ông và chú Khoa. Nhưng cũng chỉ còn tranh mẫu mà ván đã mất. Gần như không ai biết đến kho tàng tranh Đông Hồ này. Mê quá, Khoa sinh "tham", nghĩ rằng trước hết cứ khắc và in lại hết số tranh này để khôi phục tầm vóc giá trị của một dòng tranh. Sau đó mới tính đến chuyện sáng tác tiếp. Mới đầu anh nghĩ việc này chắc chỉ mất hai năm...

Nhưng hai năm đã qua, từ khi quyết chí phục dựng lại nghề nhà Khoa mới chỉ khắc lại được trên năm chục ván nét. Trong khi đó mỗi bức tranh cần ba bốn ván màu nữa mới có thể in ra tranh được. Hơn 50 ván nét đó cần thêm 200 ván màu nữa.

Bởi công việc phục dựng không đơn giản. Khoa phải học tất cả từ đầu, qua ông chú, ngay cả từ những việc rất vặt. Từ đếm giấy dó, không đếm từng tờ, mà đếm từng tay giấy, mỗi tay giấy là 20 tờ, năm tay là một trăm tờ, đếm cho chuẩn. Rồi quét điệp, mài dao, phục chế tranh giấy. Rồi nguyên tắc can tranh lên mặt ván phải can bằng bút lông, không được can bằng chì. Tuy khó hơn nhưng có nét thanh đậm, có tình cảm, dù sai cũng là của mình. Phải thế khắc mới giỏi được.

Khi khắc, tranh Đông Hồ có lớp lang trong ngoài, phải hiểu để đi dao thế nào cho tranh toát ra "mùi" Đông Hồ. Khoa hiểu ra rằng nếu muốn "ngấu" tinh thần của người xưa, thì mọi thứ, mọi công đoạn phải ngấm vào máu dần.