Với Nguyễn Thị Thanh Vân - nhà sáng lập S2M, hành trình tạo ra vật liệu da từ vỏ xoài không bắt đầu từ một công nghệ mới, mà từ một câu hỏi rất đời thường phụ phẩm của một quy trình sơ chế trái cây sẽ như thế nào.

Và vật liệu da làm từ vỏ xoài tại Vĩnh Long cũng bắt đầu câu chuyện như vậy.

Hành trình bắt đầu từ thứ không ai muốn giữ lại

Ở nhiều vùng trồng xoài tại Đồng bằng sông Cửu Long, giá trị của cây xoài từ lâu được tính bằng số ký trái bán ra thị trường. Sau thu hoạch hoặc chế biến, phần còn lại như vỏ thường nhanh chóng trở thành phụ phẩm cần xử lý. Với các hộ nhỏ lẻ, đó là phần bỏ đi. Với cơ sở chế biến, đó đôi khi là một khoản chi phí.

Tại Vĩnh Long có hơn 15.752 héc ta trồng xoài, mỗi năm doanh nghiệp phải tốn hàng chục triệu đồng để xử lý lượng vỏ ấy.

Theo Thanh Vân và nhóm phát triển dự án, vỏ xoài không chỉ là chất thải hữu cơ mà còn chứa những thành phần sinh học có khả năng trở thành đầu vào cho vật liệu mới nếu được xử lý phù hợp. Từ góc nhìn đó, thứ từng nằm ở cuối chuỗi giá trị được kéo trở lại điểm khởi đầu của một chuỗi mới.

Trong chuỗi giá trị nông nghiệp truyền thống, chúng ta thường tập trung vào phần sản phẩm chính như trái cây, hạt, củ hoặc nguyên liệu thương mại, trong khi phần còn lại sau thu hoạch như vỏ, hạt, xơ hay bã thường bị xem là phần dư thừa.

"Điều này tạo ra một nghịch lý: người nông dân phải mất thêm chi phí để xử lý phụ phẩm, doanh nghiệp phải chịu áp lực về chất thải, còn xã hội mất đi một nguồn nguyên liệu có khả năng tái sinh", Vân nói.

Với ngành nông sản, vỏ xoài là một ví dụ rất rõ. Một quả xoài khi đến tay người tiêu dùng chỉ được nhìn nhận qua phần thịt quả, nhưng phía sau đó là cả một lượng lớn phụ phẩm phát sinh trong quá trình sơ chế và chế biến.

"Nếu chỉ xem vỏ xoài là chất thải, chúng ta đang bỏ lỡ một nguồn nguyên liệu sinh học có thể tham gia vào chuỗi giá trị mới. Vì thế tôi bắt đầu từ chính góc nhìn đó: không có gì thực sự là rác, chỉ có những tài nguyên đang nằm sai vị trí", Thanh Vân chia sẻ.

Điều gì xảy ra, từ vỏ xoài trở thành chiếc túi da?

Theo chia sẻ từ nhóm sáng lập, sau khi thu gom, vỏ xoài trải qua các công đoạn xử lý nhằm ổn định nguyên liệu và chuyển đổi thành dạng vật liệu có thể ứng dụng.

Khi dự án phát triển hơn, S2M mở rộng kết nối với các hộ trồng xoài, hợp tác xã và các vùng nguyên liệu lớn hơn. Hiện mô hình thu gom hướng đến quy mô khoảng 250kg vỏ xoài/tuần từ các đối tác hợp tác xã và vùng nguyên liệu, tạo nền tảng để xây dựng chuỗi cung ứng ổn định, thay vì chỉ thu gom nhỏ lẻ.

Song song đó, doanh nghiệp tổ chức các điểm tập kết theo cụm 3-5 hộ dân, tạo việc làm bán thời gian cho khoảng 15-25 lao động tại địa phương với thu nhập khoảng 600.000-700.000 đồng/tháng từ các công việc thu gom, phân loại nguyên liệu và kiểm tra chất lượng đầu ra.

"Trước đây, sau quá trình sử dụng hoặc chế biến xoài, phần vỏ gần như không mang lại lợi ích kinh tế. Nhưng khi được thu gom và đưa vào chuỗi sản xuất vật liệu xanh, phụ phẩm trở thành một nguồn nguyên liệu có giá trị, giúp người dân có thêm thu nhập và giảm lãng phí trong sản xuất nông nghiệp", Vân nói.

Thách thức lớn nhất không phải tạo ra một mẫu thử đẹp mắt, mà là tạo ra một vật liệu đủ ổn định để bước ra khỏi phòng thí nghiệm. Sau khi sản phẩm thành hình, mức giá bán ra thị trường tùy thuộc vào độ dày sản phẩm có mức giá trung bình 250.000 đồng/m².

Với doanh thu đạt khoảng 135% so với tổng chi phí đầu vào, mô hình hiện tạo ra phần chênh lệch tương đương khoảng 35% trên vốn bỏ ra. Nói cách khác, cứ mỗi 100 đồng chi phí đầu tư cho sản xuất và vận hành, doanh nghiệp thu về khoảng 135 đồng doanh thu.

Dù vậy xét về khía cạnh thương mại hóa, với những dự án phát triển theo hướng chuyển giao kết quả nghiên cứu từ phòng thí nghiệm ra thị trường, bài toán nguồn lực vẫn là một trong những rào cản lớn nhất.

Đại diện S2M cho biết hiện nguồn lực vận hành chủ yếu đến từ các chương trình hỗ trợ nghiên cứu, cuộc thi khởi nghiệp, dự án thúc đẩy nông nghiệp bền vững và các hoạt động hỗ trợ khoa học công nghệ, thay vì các nguồn vốn đầu tư chuyên biệt cho giai đoạn thương mại hóa.

"Để một vật liệu mới đi từ ý tưởng đến sản phẩm thương mại cần rất nhiều chi phí cho thử nghiệm, hoàn thiện quy trình, kiểm định chất lượng và mở rộng sản xuất. Tuy nhiên đây cũng là giai đoạn khó tiếp cận vốn nhất bởi mô hình chưa đủ lớn để chứng minh hiệu quả tài chính, trong khi vẫn cần nguồn lực dài hạn để hoàn thiện thị trường", đại diện doanh nghiệp chia sẻ.

Từ vỏ trái cây bị lãng quên đến giấc mơ nông nghiệp xanh

Ẩn sau những múi bưởi mọng nước hay những quả cam vàng ươm, ánh mắt tôi lại vô thức va vào những lớp vỏ dày bị gạt sang một bên, nằm lặng lẽ đợi chuyến xe rác cuối ngày.