Bầu cử Israel: Vì sao thắng nhiều ghế chưa chắc lập được chính phủ?

Lý do của khủng hoảng chính trị nằm ở thể thức bầu cử không giống ai của Israel. 

Mỹ chẳng hạn, áp dụng thể thức bầu cử đa số tương đối trong một vòng trên 435 đơn vị. Thể thức này tự nó loại đảng thứ ba hay thứ tư, thứ năm… ra khỏi đời sống chính trị vì chỉ có hai đảng có đại diện tại quốc hội với chế độ bầu cử đó. Một đảng mới phải loại đảng cũ và thay thế nó chứ không thể nào 3 đảng sống chung một nhà.

Đảng Cộng hòa Mỹ ra đời năm 1854 và đến 1860 hoàn toàn thay thế đảng Whig. Hiện nay, tại Thượng viện Mỹ chỉ có hai thượng nghị sĩ "độc lập" trên tổng số 100, còn tại hạ viện cũng chỉ có 1 đại biểu độc lập trên tổng số 435. Như vậy, một là Cộng hòa và hai là Dân chủ, tức đây là nhà hàng hai món cơm-phở chứ không thể thêm món nui xào bò.

Phần Israel lại áp dụng thể thức đại diện tỉ lệ theo danh sách đảng trên phạm vi toàn quốc. Toàn bộ đất nước Israel được tính là một khu vực bầu cử duy nhất. Cử tri không bầu cho cá nhân đại biểu ở từng địa phương mà bỏ phiếu trực tiếp cho một danh sách toàn quốc do các đảng chính trị đề ra. Mỗi đảng có một danh sách 120 ứng viên quốc hội. Một đảng phải đạt được ít nhất 3,25% tổng số phiếu hợp lệ trên toàn quốc mới có chân trong Quốc hội.

120 ghế trong Cơ quan lập pháp Israel (gọi là Knesset) được chia cho các đảng vượt qua ngưỡng 3,25% theo đúng tỷ lệ phần trăm số phiếu mà mỗi đảng giành được. Danh sách nào trên cả nước đạt ngưỡng 3.25% phiếu thì có 4 ghế.

Hồi năm 1988, ngưỡng này chỉ cần 1% số phiếu toàn quốc là một đảng có chân trong quốc hội. Năm 1992, ngưỡng này được tăng lên 1,5%, rồi 2% năm 2003, rồi 3,25% vào năm 2014.

Tuy ngưỡng liên tục được nâng cao, nhưng năm 2022 vẫn có tới 10 đảng/danh sách đảng trúng ghế, khiến việc thành lập chính phủ rất khó khăn và thương lượng tới lui giữa các thành phần để có được đa số là 61 ghế.

Bầu cử lại vì bánh mì nổi giận

Năm 2021, để có được đúng 61 ghế này, Chính phủ phải chia quyền cho 2 thủ tướng thay phiên là Yair Lapid và Naftali Bennett, anh một nửa nhiệm kỳ, tôi nửa còn lại.

Nhưng rồi chính phủ này cũng đoản mệnh bất ngờ, nông nỗi là do một đại biểu đổi phe. Đầu tháng 4-2022, nữ nghị sĩ Idit Silman (chủ tịch liên minh cầm quyền thuộc đảng Yamina của Bennett) chống việc chính phủ không cấm bệnh nhân và du khách mang Chametz (thực phẩm từ ngũ cốc lên men như bánh mì, bánh mì ngọt, bia...) vào bệnh viện trong lễ Vượt qua. 

Là một người Do Thái Chính thống giáo, bà bực mình, cho đấy là sự vi phạm nghiêm trọng luật lệ tôn giáo nên tuyên bố rút khỏi liên minh. Nối gót bà, vài vị khác cũng lần lượt bỏ đi.

Đến tháng 6-2022, chính phủ Bennett và Lapid đã phải giải tán Quốc hội, đưa Israel vào cuộc bầu cử mới vào tháng 11-2022, và rồi ông Benjamin Netanyahu đã quay trở lại nắm quyền.

Đây chẳng phải là đùa, vì tôn giáo không phải chuyện đùa. Chính phủ đa số của Netanyahu năm 2022 để có 68 ghế đã phải dựa vào các khối tôn giáo ở quốc hội. Khối này có những đòi hỏi nghiêm ngặt: chẳng hạn, thứ 7 không có chuyên chở công cộng (vì lễ Shabbat), các bãi biển phải phân chia nam - nữ hoặc có ngày nữ tắm khác với ngày nam. Rồi phải kiểm soát gắt gao các loại thực phẩm kiêng như tôm cua nghêu sò ốc hến và thịt heo…

Phần đảng Likud của Netanyahu lúc ấy (nhiệm kỳ quốc hội 2022) chỉ có 32 ghế. Để cầm quyền, ông Netanyahu phải cậy vào khối RZP-Otzma cực hữu (Smotrich, Ben Gvir) có 14 ghế và chia cho họ nắm bộ kinh tế, bộ nội an và một phần quốc phòng.

Nhưng vậy vẫn cứ chưa đủ, vì chỉ mới có 46 ghế. Thế nên Chính phủ phải kéo theo hai đảng tôn giáo là Shas (11 ghế) và UTJ (7 ghế), thêm New Hope (4 ghế) mới thành ra được con số 68. Đảng Shas được chia cho bộ Y tế, Lao động, Xã hội, Tôn giáo.

Tại Israel, ảnh hưởng của phong trào Haredi lớn đến mức lực lượng này được gọi là Kingmaker (nôm na là kẻ tạo ra thủ tướng), chi phối cả chuyện chi tiêu của ngân sách quốc gia lẫn việc vận hành các luật lệ xã hội. 

Tuy Haredi nói chung không ủng hộ Do Thái chủ nghĩa, tức là không ủng hộ sự hiện hữu của nhà nước Israel, nhưng đảng UTJ lại là thành phần Haredi thỏa hiệp, vui vẻ nhận tiền trợ cấp an sinh, trợ cấp đền Do Thái, trợ cấp trường học tôn giáo, trợ cấp giáo sinh… Vì thế, với UTJ, ghế bộ trưởng hay ghế thứ trưởng thế cũng được rồi, cần nhất là nhận được quỹ hay không thôi.

Nhờ vậy chính phủ Netanyahu mới đủ phiếu đa số vào năm 2022 sau những tính toán và chia chác, thỏa hiệp trên giữa các phong trào.

Năm 2023, chính phủ Netanyahu muốn cải tổ nền tư pháp quốc gia, hạn chế quyền lực và độc lập của Tối cao pháp viện. Việc này dẫn đến phản đối rầm rộ tưởng gây ra chia rẽ trong khối đa số, lại dẫn đến chính phủ đổ và phải bầu cử mới. 

Nhưng cuộc tấn công bất ngờ của Hamas vào ngày 7-10-2023 đã gây sốc cho toàn bộ đất nước, khiến toàn thể Israel đoàn kết lại và tạm ngưng gây gổ trong nhà để cùng dốc sức đánh nhau tại Gaza. 

Nội các khẩn cấp đoàn kết quốc gia lúc đầu qui tụ được hầu hết quốc hội, trừ 5 đại biểu trên số 120. Nhưng đoàn kết chưa được một năm sau thì hết đoàn kết và bị giải tán, dù lúc ấy chiến tranh vẫn tiếp tục. Bản thân Netanyahu và vợ ông lúc ấy đang bị điều tra tội nhũng lãm, nếu chấm dứt chiến tranh lúc ấy thì ông bà có khả năng sống xa nhau xà lim bên này thương nhớ xà lim bên kia. 

Dầu sao thì chiến tranh vẫn lan rộng, sang cả tới Lebanon. Và sau 30 năm nài nỉ và thuyết phục, Israel rốt cuộc thành công trong việc kéo Mỹ vào cuộc chiến với Iran. Thẳng thừng ra mà nói, Israel không thể đánh Iran nếu không có Hoa Kỳ đồng hành. Iran là một đe dọa lớn và sinh tử cho Israel nhưng chuyện này thì để Mỹ lo, phần Israel lo chuyện bình Gaza và trấn nam Lebanon.

Thăm dò hồi 2025 - 2026 cho biết 82% dân chúng Israel đòi trục xuất 2 triệu người Palestine ra khỏi Gaza. Lãnh đạo đối lập Yair Lapid bày tỏ mong ước một Đại Israel gồm Palestine, Lebanon, Jordan, Syria, cộng thêm một phần Ai Cập và Saudi Arabia. 

Thăm dò mới đây cho thấy ½ triệu cử tri trẻ lần đầu bỏ phiếu năm 2026 sẽ dồn phiếu cho phe hữu. Ước tính hiện nay cho đảng Likud 19 ghế và liên minh Netanyahu là 54 ghế. Đối lập Yashar ước có 21 ghế và liên minh Eisenkot là 52 ghế. Cả hai liên minh này như vậy sẽ không được đa số và sẽ phải thương thuyết sao đó với số 14 ghế ở giữa để thành lập được chính phủ.

Nhưng phe nào thì cũng khó có hòa bình. Chiến tranh đẩy cử tri Israel về phía hữu không phải vì Israel chiến thắng mà ngược lại, bởi vì Israel không giải quyết được vấn đề bằng vũ lực và chưa lúc nào Israel bị đe dọa nặng nề hơn là hiện nay.

Rắc rối từ chuyện Israel miễn quân dịch

Chuyện chiến tranh liên tục kéo dài và lan rộng khiến việc miễn quân dịch cho các giáo sinh bị phê bình. Lệnh miễn quân dịch cho các giáo sinh của bộ Quốc phòng bị Tối cao pháp viện hủy và buộc họ phải ra trình diện. Số giáo sinh này là 80.000 - 90.000 người từ 18 - 26 tuổi. 

Ngày 15-7-2025, Liên minh UTJ rời chính phủ để phản đối và ông Netanyahu chỉ còn mong manh 61 đại biểu trên số 120. Đối với UTJ, chính quyền đã thất hứa. Mà việc miễn quân dịch cho giáo sinh siêu chính thống Haredi chính là điều kiện để họ ủng hộ thủ tướng.

Nối gót UTJ, Đảng tôn giáo Shas cũng rút khỏi chính quyền theo, khiến Netanyahu chỉ còn có 50 đại biểu. Vì thế, ông Netanyahu bèn vội vàng ra lệnh hoãn việc bắt giam hay trừng phạt giáo sinh không trình diện nghĩa vụ cho đến tháng 11-2026. Nhờ vậy, Shas tuy rút lui nhưng không lật đổ chính phủ và cũng không ủng hộ đối lập.

Cuộc bầu cử 27-10 tới có lẽ sẽ duy trì tình trạng hiện nay, dù Netanyahu cầm quyền hay là phe đối lập, khẳ nang cao quốc hội Israel cũng sẽ là một đa số đại biểu bấp bênh và chỉ đợi bánh mì lên men hay không lên men là thay đổi. 

Phe cực hữu đã tăng cường điều kiện và đòi hỏi của họ là cứng rắn hơn trong chiến tranh. Các đảng tôn giáo sẽ không thay đổi lập trường về nghĩa vụ quân dịch. Phe đối lập hiện lại không có giải pháp gì về mặt quân sự hay ngoại giao.

Những thay đổi trong khu vực này, do đó, sẽ không tùy thuộc vào kết quả quốc hội Israel nhiệm kỳ thứ 26, mà sẽ tùy thuộc vào một cuộc bầu cử khác ngày 3-11 tới, tức là 1 tuần sau đó và cách Tel Aviv 9500 km. Đó là cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ của tổng thống Mỹ.