Phóng to

Một ngõ nhỏ ở làng cổ Đường Lâm, thôn Mông Phụ - Ảnh: Linh Thoại

Ngày 19-5 tới, UBND tỉnh Hà Tây sẽ tổ chức lễ công bố quyết định xếp hạng di tích giữ gìn làng cổ Ðường Lâm với nhiều hoạt động nghệ thuật tiêu biểu.

Có thể nói, xã Ðường Lâm hội tụ đủ các giá trị văn hóa của làng cổ VN. Trên bất kỳ phương diện nào thì nơi đây vẫn là một làng cổ tiêu biểu nhất của Hà Tây và cả nước.

Ðường Lâm là vùng đất cổ có quá trình hình thành và phát triển liên tục, xưa là đất sản sinh hai vị vua Anh hùng dân tộc: Phùng Hưng và Ngô Quyền, rồi Thám hoa Giang Văn Minh, một nhà ngoại giao lỗi lạc. Ðường Lâm cũng là quê hương của nhiều nhân vật nổi tiếng trong lịch sử.

Ðối với di sản văn hóa vật thể, Ðường Lâm có 21 di tích, bao gồm đình, chùa, đền, miếu, nhà thờ họ, phủ thờ, lăng, mộ,... Trong đó, có 10 di tích được xếp hạng di tích quốc gia và cấp tỉnh, mà chùa Mía nằm trong danh mục di tích được đề nghị xếp hạng là di tích quốc gia đặc biệt.

Ngoài ra, còn có hàng trăm ngôi nhà cổ được xây cất bằng chất liệu đá ong, rất đặc trưng của xứ Ðoài, tập trung ở các làng Mông Phụ, Ðông Sàng, Cam Thịnh, Ðoài Giáp. Cổng làng Mông Phụ cũng là một trong những cổng làng có niên đại sớm ở Hà Tây; cùng đó là những cổng xóm, cổng nhà có giá trị độc đáo về kiến trúc và nghệ thuật dân gian.

Ngày 28-11-2005, Bộ trưởng Văn hóa - Thông tin có Quyết định số 77/2005/QÐ-BVHTT, xếp hạng di tích quốc gia làng cổ ở Ðường Lâm. Sau phố cổ Hội An, phố cổ Hà Nội (di tích phố cổ đô thị), thì Ðường Lâm là làng cổ đầu tiên trong cả nước được xếp hạng di tích quốc gia.

Về di sản văn hóa phi vật thể, Ðường Lâm bảo lưu được nhiều lễ hội, phong tục tôn vinh các vị anh hùng dân tộc, lưu giữ hơn hai nghìn trang văn bản Hán nôm ghi chép thần phả của các làng, gia phả các dòng họ, gia đình, các tác phẩm văn học, văn hóa, y học, cùng với các bia lý, hoành phi, câu đối, văn tự trên các bản khắc gỗ ở các di tích, các truyền thuyết, cổ tích, tục ngữ, ca dao, dân ca,... phong phú về mảnh đất con người, quê hương Ðường Lâm trong các thời kỳ lịch sử.

Phóng to

Cổng lớn dẫn vào làng Đường Lâm - Ảnh: VietNamNet

Về môi trường cảnh quan sinh thái, tự cư trên vùng đất trung du, những quả đồi thấp nối tiếp nhau như bát úp nối vùng đồi gò với ngọn chủ sơn Ba Vì, tạo cho Ðường Lâm có cảnh quan, môi trường sinh thái đẹp, gắn với những địa danh mang tính huyền thoại, như đồi Gươm, đồi Hổ Gầm..., những truyền thuyết về Phùng Hưng, Ngô Quyền và các thời kỳ trong lịch sử. Từ xa xưa, Ðường Lâm đã được mệnh danh là "địa linh nhân kiệt"...

Ở Ðường Lâm có nhiều cây cổ thụ hàng trăm năm tuổi. Ðộc đáo nhất là rặng duối cổ, tương truyền là nơi buộc voi ngựa từ thời Phùng Hưng, Ngô Quyền. Cũng phải kể đến những đặc sản và nhiều nghề truyền thống của Ðường Lâm đã đóng góp những sản vật độc đáo như cây mía de (xưa) dùng làm đường, mật; cơm phố Mía; giống gà Mía nổi tiếng...

Trong những năm vừa qua, một số di tích ở Ðường Lâm đã đầu tư bảo tồn, tu bổ cơ bản như chùa Mía, Ðền thờ Phùng Hưng, Ngô Quyền, lăng Ngô Quyền, đình Mông Phụ. Song, số di tích được xếp hạng hoặc chưa được xếp hạng ở địa phương, đang xuống cấp nghiêm trọng, vẫn chưa được bảo tồn, tu bổ, tôn tạo còn quá lớn...

Từ năm 2000 đến nay, thực hiện chương trình hợp tác được ký kết giữa Cục Di sản văn hóa (Bộ Văn hóa - Thông tin) với Cục Tài sản văn hóa Nhật Bản, Cục Di sản văn hóa, Viện Nghiên cứu Kiến trúc (Bộ Xây dựng) cùng với Cục Tài sản văn hóa, Trường đại học Nữ Chiêu Hòa của Nhật Bản đã tiến hành khảo sát, nghiên cứu, thống kê được hơn 800 ngôi nhà cổ, trong đó đã đo vẽ được hơn 400 ngôi, ở các làng Mông Phụ, Cam Thịnh, Ðông Sàng,... Qua đó đề xuất các phương án bảo tồn, tạo cơ sở cho Sở Văn hóa - Thông tin làm hồ sơ xếp hạng di tích quốc gia làng cổ ở Ðường Lâm.

Trên cơ sở kết quả nghiên cứu sưu tầm một cách có hệ thống di sản văn hóa phi vật thể ở Ðường Lâm của Trường đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (Ðại học Quốc gia Hà Nội) vừa qua, cùng với các công trình nghiên cứu, sưu tập trước đây, cần dựng lại đời sống văn hóa tinh thần xuyên suốt các thời kỳ lịch sử ở Ðường Lâm, tái hiện phong tục tập quán, tổ chức lễ hội, các hình thức sinh hoạt văn hóa dân gian, văn hóa ẩm thực đặc trưng truyền thống của Ðường Lâm. Trước mắt, cần biên soạn, xuất bản các công trình nghiên cứu, sưu tầm, băng đĩa hình thuộc nhiều lĩnh vực, để làm tài liệu nghiên cứu, bảo tồn và lưu giữ lâu dài. Những công việc này cũng phải được đầu tư xứng đáng, có vị trí quan trọng như bảo tồn di sản văn hóa vật thể.

Phóng to

Đình Đoài Giáp - thờ Bố Cái Đại Vương

Cùng với việc bảo tồn văn hóa vật thể, phi vật thể, phải tiến hành bảo tồn cảnh quan, môi trường, sinh thái, các loài gien quý như gà Mía, loài duối cổ và các cây cổ thụ ở địa phương, đồng thời trồng mới các loài cây nội sinh phù hợp, phục vụ cho việc giữ gìn môi trường sinh thái ở Ðường Lâm. Và, cũng phải xem đây là việc bảo tồn di sản văn hóa, cần được tiến hành một cách đồng bộ.

Việc xây dựng một số công trình văn hóa mới nhằm tôn vinh lịch sử, các bậc anh hùng dân tộc, kết tinh các giá trị văn hóa ở Ðường Lâm để phục vụ đời sống tinh thần của nhân dân và phát triển du lịch là cần thiết. Vấn đề đặt ra là, việc xây dựng những công trình mới cần được nghiên cứu một cách nghiêm túc, khoa học, bảo đảm sự hài hòa giữa các giá trị văn hóa truyền thống và hiện đại, giải quyết thỏa đáng mối quan hệ giữa bảo tồn và phát triển.

Ðể tổ chức thực hiện bảo tồn, phát huy làng cổ Ðường Lâm, cần lập Ban quản lý di tích làng cổ, gồm những chuyên viên, cán bộ có trình độ chuyên môn nghiệp vụ, thuộc các lĩnh vực có liên quan. Nhiệm vụ đầu tiên của Ban quản lý di tích làng cổ Ðường Lâm là phối hợp nhiều ngành hữu quan ở tỉnh và trung ương sớm hoàn thành quy hoạch tổng thể bảo tồn, tôn tạo làng cổ ở Ðường Lâm từ 2006 - 2020. Trên cơ sở đó, tranh thủ các nguồn lực, bao gồm đầu tư của Nhà nước, thực hiện xã hội hóa, huy động nguồn lực của nhân dân, và các nhà đầu tư ở trong và ngoài nước cho làng cổ ở Ðường Lâm.

Bảo tồn làng Đường Lâm: 10 năm có xong bài toán khó?