Và đặc biệt, sản phẩm làng nghề truyền thống này vẫn đang được nhiều thị trường xa xôi săn đón. Nó có giá trị rất riêng, rất độc đáo để chứng minh rằng không phải cái gì xưa cũ cũng lỗi thời...

Ở nơi đây, những lò lửa luôn rực cháy trong suốt hơn 200 năm qua và những bàn tay cần cù của người Nùng An vẫn miệt mài nhào nặn đất đai thành hình hài của di sản.

Trải nghiệm sự biến hóa của đất, nước, gió và lửa

Để đến được làng Lũng Rì, tôi phải vượt qua con dốc dài dựng đứng với những khúc cua ngặt nghèo, nơi cây cối và những ngôi nhà sàn thấp thoáng che khuất tầm nhìn. 

Nhưng khi lên đến đỉnh, một không gian khoáng đạt mở ra với những ruộng ngô xanh mướt và những mái ngói nhấp nhô giữa hai dãy núi đá xanh thẫm.

Tôi xắn tay áo, thử một lần làm "thợ ngói" tại xưởng ngói của ông Mạc Văn Hòa giữa làng. Cảm giác đầu tiên khi bước chân vào hố đất sét đã được ủ nước là sự mát lạnh, dẻo quánh của đất mịn kẹp giữa các kẽ ngón chân. 

Đất nặng đến mức mỗi bước nhấc chân lên đều cảm thấy một sức hút lớn từ lòng đất, đó là lúc người thợ cảm nhận được "độ chín" và sự kết dính của nguyên liệu. 

Khi đặt dải đất lên khuôn gỗ tròn và bắt đầu quay bàn xoay, tôi mới hiểu sự khó nhọc của nghề. Đôi bàn tay phải vừa nhẹ nhàng để không làm biến dạng vừa phải đủ lực để gạt phẳng mặt ngói, chỉ một chút lơ đãng viên ngói sẽ nứt ngay khi phơi.

Chủ lò Mạc Văn Hòa là thợ ngói lành nghề. Ông cười bảo tôi: "Làm cái này phải tỉ mẩn lắm". Bởi lẽ nếu không tỉ mẩn, khéo léo và sành sõi sẽ khó có thể kiểm soát được cuộc chơi biến hóa của đất, nước, gió và lửa. 

Ông Hòa kể rằng thỉnh thoảng làng lại đón những nhóm khách Tây từ Pháp, Đức, Bỉ, Anh, Hà Lan... đến trải nghiệm. Họ rất thích thú khi tự tay đóng khuôn ngói. 

Có những cô gái trẻ xinh đẹp, dù đôi tay lấm lem bùn đất nhưng ánh mắt rạng ngời khi thấy viên ngói mình làm ra phẳng phiu, đẹp đẽ. Những vị khách này chính là những sứ giả, giúp nghề ngói âm dương của người Nùng An được quảng bá đi khắp thế giới.

Cảm giác thỏa mãn nhất là khi dùng sợi dây thép nhỏ "cắt" ống đất làm đôi, tách rời các mảnh ngói ra khỏi khuôn như mở một món quà vừa hoàn thiện. 

Và tuyệt vời hơn cả là khi được nghe tiếng "đanh" như tiếng kim loại lúc gõ hai viên ngói đạt chuẩn vào nhau - một phần thưởng âm thanh sướng tai sau bao ngày trực chiến bên lò nung hừng hực khói lửa.

Làng nghề truyền đời

Nghề làm ngói âm dương ở Lũng Rì có lịch sử đã hơn 200 năm với nhiều thế hệ nối truyền. Với người Nùng An, mái ngói không chỉ để che mưa nắng, giúp nhà sàn mát vào mùa hè, ấm vào mùa đông mà còn là biểu tượng của sự giao hòa âm - dương, đất - trời. 

Ông Mạc Văn Hòa chia sẻ nghề này đã thấm vào huyết quản ông từ khi mới 16 tuổi, học từ cha và ông nội bằng cách quan sát rồi tự làm.

Quy trình làm ngói khá công phu. Khó nhất là khâu chọn đất. Người thợ phải tìm loại đất sét dẻo, mềm; sau đó cho trâu giẫm nhiều ngày cho nhuyễn rồi mới đắp thành ụ lớn. 

Công đoạn "lọc sỏi" cũng đầy kỳ công: người thợ xẻ từng lát đất mỏng, ném mạnh vào ụ đất để những viên sỏi lộ ra rồi nhặt bỏ. Cứ "gọt, ném, gọt, ném" liên tục cho đến khi đất sạch tuyệt đối mới đắp khuôn với hình khối chữ nhật. Một người thợ giỏi mỗi ngày có thể lọc đủ đất để làm ra 300-400 viên ngói.

Theo người thợ Lâm Văn Bách, nghề ngói Lũng Rì đang đối mặt với không ít khó khăn. Nguồn đất sét đẹp trong vùng gần như đã cạn kiệt, các chủ lò phải lặn lội đi xa bốn, năm chục cây số để mua đất về. 

Củi nung cũng là một gánh nặng kinh tế khi mỗi lò cần khoảng 20 khối củi với chi phí lên tới 14-15 triệu đồng. Vì thế từ hơn 40 hộ làm nghề trước đây, nay Lũng Rì chỉ còn khoảng 22 hộ bám trụ.

Người dân ở đây vẫn sống cảnh "nghề nông nhàn", dù coi làm ngói là thu nhập chính nhưng vẫn phải làm ruộng rẫy ngô khoai để đảm bảo lương thực. 

Thu nhập mỗi tháng của một thợ ngói chăm chỉ dao động khoảng 5-6 triệu đồng. Trừ hết chi phí củi, đất, tiền công bốc ngói, tiền lãi thực sự còn lại rất ít khiến làng nghề cứ "teo tóp" dần.

Ngói Lũng Rì đi muôn phương

Dù khó khăn, nhưng thương hiệu ngói Lũng Rì vẫn âm thầm khẳng định vị thế của mình. Không chỉ quẩn quanh trong bản làng, ngói Lũng Rì nay đã "xuống núi", đi khắp Quảng Ninh, Hải Phòng, Hà Nội, Ninh Bình, TP.HCM... 

Anh Lâm Văn Bách tự hào cho biết trong làng có những người như ông Lục Văn Thành chuyên kết nối, đưa ngói đi tiêu thụ ở những thị trường xa xôi.

Điều thú vị là ở Lũng Rì có những "đội lợp ngói" chuyên nghiệp. Khi có công trình cần lợp ngói âm dương, chỉ cần một cuộc điện thoại là 5-6 người đàn ông trong làng lại lên xe lên đường. Họ đi khắp nơi, từ Hà Nội, Bắc Giang đến tận miền Trung như Hà Tĩnh, Nghệ An. 

Thậm chí ngói Lũng Rì còn được lợp trên những kiến trúc cảnh quan hoặc trang trí trên các tòa nhà sang trọng, cổng biệt thự, những resort ở TP.HCM, Lâm Đồng, Đồng Nai, Hà Nội hay Hạ Long...

Với mức tiền công khoảng 500.000 đồng/ngày, những người thợ lợp ngói không chỉ đi để mưu sinh mà còn mang theo kỹ thuật lợp ngói âm dương độc đáo - nơi mỗi mét vuông cần khoảng 70-80 viên xếp chồng sấp ngửa. 

Việc họ đi khắp nơi chẳng khác nào là một cách trình diễn và quảng bá nét đẹp văn hóa của người Nùng An đến với nhiều vùng miền trên khắp đất nước.

Mỗi khi nghe tin ngói làng mình được lợp trên những công trình lớn, những người thợ như ông Bách, ông Hòa lại cảm thấy ấm lòng. 

Bởi lẽ, những viên ngói ấy không chỉ là đất sét nung qua lửa mà còn chứa đựng cả "hồn cốt" của người dân vùng cao nguyên đá, đang góp phần gìn giữ vẻ đẹp truyền thống giữa nhịp sống hiện đại.

Từ Hạnh Phúc, nón 'hiệp khách' đi muôn phương

Nằm sâu trong hẻm núi yên bình của tỉnh Cao Bằng, xóm Hoàng Diệu, xã Hạnh Phúc (xã Tự Do cũ) có nghề truyền thống độc đáo lưu truyền từ nhiều đời: nghề đan nón chúp xà của người Nùng An.