Chiều 21-4, Quốc hội thảo luận về kế hoạch đầu tư công trung hạn, kế hoạch tài chính 5 năm và phê chuẩn quyết toán ngân sách nhà nước.

Đấu thầu giá thấp khiến nhiều dự án chậm tiến độ, kém hiệu quả

Đại biểu Hoàng Xuân Tân, Phó chủ tịch UBND tỉnh Quảng Trị, cho rằng với hơn 8,2 triệu tỉ đồng vốn đầu tư công giai đoạn 2026-2031, gấp 2,7 lần nhiệm kỳ trước vừa là cơ hội, vừa là thách thức.

Theo đại biểu, lâu nay hệ thống chính sách được thiết kế đấu thầu để giảm giá, tăng hiệu quả đầu tư. Song nếu đấu thầu bỏ giá thấp sẽ có xu hướng dẫn tới chất lượng thấp, công trình dở dang kéo dài không phát huy hiệu quả.

Ví dụ, công trình hệ thống thoát nước 1.000 tỉ đồng sử dụng vốn ODA, giảm giá trung bình gói thầu xây lắp khoảng 24%, cá biệt có gói thầu giảm 40%, giúp ngân sách tiết kiệm 200 tỉ đồng.

Song khi triển khai, những gói thầu giá thấp kéo dài thời gian, khiến dự án chậm tới 3 năm, gây thiệt hại lớn. Nguyên nhân do giá thấp nên nhà thầu làm không có lãi, hoặc lỗ nên ưu tiên dự án khác. Đầu tư khó khăn khiến dự án phát sinh nhiều thủ tục.

Ví dụ nữa là với một công trình 6 phòng học tổng mức đầu tư 8 tỉ đồng thực hiện trên cơ sở đấu thầu rộng rãi. Song nhà thầu năng lực hạn chế, bỏ thầu thấp, thủ tục kéo dài nên qua gần 4 năm mới xây dựng xong 6 phòng học. Công trình nằm trong khuôn viên trường hiện tại, gây bất tiện cho thầy cô, học sinh.

Theo đại biểu, những công trình này có đặc điểm chung là đấu thầu rộng rãi nhưng giá thấp, dự án chậm tiến độ trong quá trình triển khai không phải là tình trạng cá biệt mà là "tình hình chung cả nước".

Do đó vấn đề đặt ra là đầu tư công giai đoạn này nên đặt ra tiêu chí, chất lượng, tiến độ, hiệu quả để phục vụ người dân, phát triển kinh tế - xã hội.

Trên cơ sở đó, đại biểu Hoàng Xuân Tân đề nghị cần sửa đổi luật liên quan như luật đấu thầu. Trong đó, tăng mức chỉ định thầu với công trình có tiêu chuẩn đồng nhất cho từng loại công trình. Cùng với đó cần tăng thẩm quyền phải tăng trách nhiệm, chế tài cho chủ đầu tư khi thực hiện dự án.

Với các công trình đấu thầu nên hạ trọng số giá thầu, tăng tiêu chí về chất lượng, tiến độ. Chỉ đạo thi công theo tiến độ vốn, có cơ chế chủ đầu tư nhanh gọn chấm dứt hợp đồng nếu vi phạm...

Với các công trình lớn cần thúc đẩy chính sách thu hút đầu tư tư nhân qua hình thức PPP, giúp các địa phương thu hút vốn hiệu quả hơn.

Tháo gỡ thủ tục và quy trình để đẩy nhanh dự án

Trong khi đó, nhấn mạnh vấn đề các dự án ODA, đặc biệt trong lĩnh vực hạ tầng trọng điểm, đại biểu Nguyễn Trúc Sơn, Phó chủ tịch UBND tỉnh Vĩnh Long, cho hay giai đoạn 2026-2030, nhu cầu huy động vốn vay nước ngoài dự kiến tăng gấp 7-9 lần so với trước.

Đây là yêu cầu phù hợp trong bối cảnh đất nước cần thêm nguồn lực để thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội, song đại biểu cho rằng cần rà soát, hài hòa hơn nữa các thủ tục đầu tư giữa phía trong nước và nhà tài trợ, tránh tình trạng một dự án nhưng tồn tại hai quy trình đầu tư, hai thủ tục giải ngân khác nhau, gây kéo dài thời gian triển khai.

Dẫn chứng giai đoạn trước, tỉ lệ giải ngân vốn ODA chỉ đạt khoảng 52,7% là con số cần sớm được cải thiện. Vì vậy đại biểu cho rằng cần đẩy mạnh đơn giản hóa thủ tục, rút ngắn quy trình và tăng tính đồng bộ nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn vốn.

Đại biểu Nguyễn Anh Tuấn (TP.HCM) cho rằng với nguồn vốn lên tới 8,2 triệu tỉ đồng, song việc phân bổ chưa "trọn vẹn" khi còn tới 23% chưa quy định rõ kế hoạch với các dự án dự kiến. Đặc biệt là những dự án quan trọng cho quy hoạch tích hợp khi các tỉnh, thành hợp nhất, như đường sắt Biên Hòa - Vũng Tàu, Hà Nội - Đồng Đăng, dự án Hải Phòng - Móng Cái... nên cần có khâu chuẩn bị nhanh hơn để phân bổ vốn nhanh hơn.

Cùng đó, cần tháo gỡ vướng mắc về nguyên vật liệu, gắn với giải pháp quy hoạch đồng bộ, xử lý nhanh theo tiến độ dự án trọng điểm quốc gia.

Có giải pháp tích cực hơn với nguồn nguyên vật liệu đầu vào thì cần phải điều chỉnh dự án với thủ tục nhanh. Bởi thực tế các nhà thầu rất ngại, "sợ" điều chỉnh dự án, chờ giá cả bình ổn thi công, nên khâu này cần tiến hành nhanh để dự án triển khai hiệu quả.

Gỡ nút thắt thể chế, đầu tư công nghệ

Đại biểu Quốc hội PHÙNG ĐỨC TIẾN - Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường nói về gỡ nút thắt và cải cách để tăng trưởng.