Trong 874.811 thí sinh đăng ký xét tuyển đại học, có 467.590 người đăng ký ít nhất một ngành STEM, chiếm khoảng 53,4%; tổng số nguyện vọng vào STEM đạt hơn 2,36 triệu, gần 33% tổng số nguyện vọng.

Riêng 15 nhóm ngành khoa học cơ bản, kỹ thuật then chốt và công nghệ chiến lược thuộc Nghị định 179 có 331.693 thí sinh đăng ký, với gần 1,3 triệu nguyện vọng.

STEM là thuật ngữ viết tắt từ tiếng Anh bao gồm bốn lĩnh vực cốt lõi: Science (khoa học), Technology (công nghệ), Engineering (kỹ thuật) và Mathematics (toán học)

Mức độ quan tâm lớn 

Những con số này trước hết phản ánh mức độ quan tâm và quy mô nguồn tuyển, chưa phải quy mô đào tạo thực tế hay chất lượng nhân lực tương lai. 

Đăng ký cho thấy người học quan tâm đến STEM ở mức nào; còn để đánh giá sự chuyển dịch thực chất cần tiếp tục theo dõi số nhập học, quá trình đào tạo, tỉ lệ tốt nghiệp và kết quả việc làm.

Một số ngành STEM đồng thời có điểm chuẩn cao, cho thấy sức hút và mức độ cạnh tranh lớn. Tuy nhiên điểm tuyển sinh cao của một năm chưa đủ để khẳng định chất lượng đầu vào cao và ổn định.

Mỗi năm sử dụng một đề thi khác nhau, độ khó và khả năng phân hóa có thể thay đổi; điểm chuẩn còn phụ thuộc vào chỉ tiêu, phương thức tuyển sinh, số lượng thí sinh đăng ký và sức hút của từng ngành, từng trường.

Bởi vậy, tín hiệu có ý nghĩa hơn đối với chiến lược phát triển nhân lực là STEM đang có một nguồn người học tiềm năng lớn. Vấn đề quan trọng tiếp theo là hệ thống có chuyển được nguồn tiềm năng đó thành nhân lực chất lượng cao hay không.

Đào tạo mới tạo chất lượng

Tuyển sinh chỉ là cửa vào. Điểm số tại một thời điểm không thể phản ánh đầy đủ khả năng trở thành kỹ sư, nhà khoa học hay chuyên gia công nghệ trong tương lai. 

Năng lực STEM được hình thành và phát triển trong cả quá trình học tập, thực hành và nghiên cứu, từ giải quyết vấn đề, tư duy hệ thống đến thực nghiệm, thiết kế và sáng tạo.

Không phải mọi sinh viên có điểm tuyển sinh cao đều trở thành nhân lực xuất sắc. Ngược lại, những người không thuộc nhóm điểm cao nhất vẫn có thể phát triển vượt trội trong một môi trường đào tạo tốt. 

Nếu đồng nhất điểm đầu vào với tiềm năng và sàng lọc quá hẹp, hệ thống có thể bỏ qua những năng lực chưa kịp bộc lộ.

Đây chính là ý nghĩa của quy mô. Nguồn người học đủ lớn tạo ra một tập hợp tiềm năng lớn hơn và tăng cơ hội phát hiện người giỏi. Khi nguồn ban đầu quá nhỏ, số lượng tuyệt đối những người có khả năng vươn lên nhóm xuất sắc cũng bị giới hạn.

Nhưng quy mô không tự động tạo ra chất lượng. Nếu năng lực đào tạo không tăng tương ứng, mở rộng quy mô thậm chí có thể làm suy giảm chất lượng.

Vì vậy, mối quan hệ giữa quy mô và chất lượng phải được nhìn theo một chuỗi: mở rộng nguồn tạo thêm tiềm năng; đào tạo và trải nghiệm phát triển năng lực; đánh giá và phân hóa nhận diện người nổi trội; đào tạo chuyên sâu và đầu tư có trọng điểm tạo ra nhân lực chất lượng cao và nhân tài.

Một quốc gia cũng không thể xây dựng năng lực khoa học và công nghệ chỉ dựa vào vài cá nhân xuất sắc.

Những lĩnh vực như AI, bán dẫn hay công nghệ sinh học chỉ có thể phát triển bền vững khi bên cạnh các chuyên gia hàng đầu còn có một lực lượng đủ lớn các kỹ sư, chuyên gia và nhà nghiên cứu có năng lực. 

Muốn có một nhóm xuất sắc đủ lớn, trước hết phải có một nền nhân lực đủ rộng để lựa chọn, đào tạo và phát triển.

Chuỗi chính sách liên tục 

Mở rộng đào tạo STEM vì thế không có nghĩa là hạ chuẩn. Nguyên tắc cần giữ là nguồn tuyển có thể mở rộng, nhưng năng lực đào tạo phải tăng tương ứng và chuẩn đầu ra phải được giữ vững. Điều này đòi hỏi một chuỗi chính sách liên tục từ phổ thông đến đại học, sau đại học và sử dụng nhân lực.

Với giáo dục phổ thông, trọng tâm là tạo nguồn và nuôi dưỡng hứng thú STEM. Dạy học cần tăng thực nghiệm, giải quyết vấn đề, thiết kế và vận dụng; hướng nghiệp cần giúp học sinh hiểu STEM là một phổ rộng từ khoa học cơ bản đến kỹ thuật và công nghệ, qua đó nhận biết năng lực và cơ hội nghề nghiệp của mình, thay vì sàng lọc tài năng quá sớm.

Đối với giáo dục đại học, trọng tâm phải chuyển từ “tuyển người giỏi” sang “đào tạo, phát hiện và phát triển người giỏi”. Tăng quy mô phải đi cùng giảng viên, phòng thí nghiệm, cơ hội thực hành, nghiên cứu và liên kết doanh nghiệp. Chuẩn đầu ra phải rõ ràng và được đánh giá thực chất, để mở rộng cơ hội đầu vào không dẫn đến hạ thấp yêu cầu đối với người tốt nghiệp.

Đại học đồng thời phải thực hiện tốt chức năng phân hóa. Những sinh viên nổi trội cần được nhận diện thông qua kết quả học tập, nghiên cứu, dự án, thực hành và khả năng giải quyết vấn đề để tham gia chương trình tài năng, nhóm nghiên cứu mạnh, phòng thí nghiệm và các chương trình đào tạo chuyên sâu. 

Như vậy, người giỏi không chỉ được “tuyển” từ đầu vào mà còn được phát hiện và phát triển trong quá trình đào tạo.

Ở đào tạo sau đại học và nghiên cứu, nhiệm vụ là phát triển nhóm xuất sắc thành chuyên gia và nhà khoa học hàng đầu. Học bổng, nhóm nghiên cứu mạnh, trung tâm xuất sắc và các nhiệm vụ khoa học - công nghệ chiến lược cần tập trung cho những người có năng lực nổi trội, đồng thời phải có môi trường nghiên cứu và nghề nghiệp đủ hấp dẫn để giữ chân và thu hút nhân tài.

Ở cấp Nhà nước, nhiệm vụ là kiến tạo và điều tiết hệ thống. Quy mô đào tạo cần gắn với nhu cầu nhân lực, nhất là ở khoa học cơ bản, kỹ thuật then chốt và công nghệ chiến lược; kết hợp đầu tư, học bổng, tín dụng, đặt hàng đào tạo và chính sách sử dụng nhân lực.

Đồng thời, cần xây dựng dữ liệu theo dõi từ tuyển sinh, quá trình đào tạo đến tốt nghiệp và việc làm để đánh giá chính sách STEM bằng kết quả thực chất thay vì chỉ bằng số lượng tuyển sinh.

Như vậy, toàn bộ hệ thống phải tạo thành một chuỗi: phổ thông tạo nguồn; tuyển sinh xác định mức độ sẵn sàng; đại học phát triển và phân hóa năng lực; sau đại học phát triển nhóm xuất sắc; Nhà nước kiến tạo và điều tiết hệ thống.

Vì vậy, câu hỏi chiến lược không chỉ là “làm thế nào tuyển được những học sinh có điểm cao nhất vào STEM”, mà phải là “làm thế nào thu hút được một nguồn người học STEM đủ lớn, đào tạo họ đạt chuẩn và từ đó phát hiện, phát triển ngày càng nhiều người xuất sắc”.

Tăng quy mô hay nâng chất lượng?

Muốn có nhiều kỹ sư, nhà khoa học và chuyên gia công nghệ xuất sắc, trước hết phải có nguồn người học đủ lớn. Nhưng quy mô chỉ chuyển hóa thành chất lượng khi đi cùng năng lực đào tạo, chuẩn đầu ra và cơ chế phát hiện, bồi dưỡng tài năng. Khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số đang trở thành những động lực quan trọng của tăng trưởng và năng lực cạnh tranh quốc gia.

Theo đó, nhu cầu đối với nhân lực khoa học, công nghệ, kỹ thuật và toán học - STEM cũng thay đổi về bản chất. Vấn đề không còn chỉ là đào tạo một số chuyên gia giỏi cho vài ngành mũi nhọn, mà phải hình thành một lực lượng nhân lực STEM đủ lớn, trong đó có một tầng nhân lực chất lượng cao đủ mạnh.

Nghị quyết 57-NQ/TW, Nghị quyết 71-NQ/TW và Quyết định 1002/QĐ-TTg đều nhấn mạnh phát triển nhân lực khoa học, công nghệ, nhân lực trình độ cao và tăng đầu tư cho giáo dục STEM. Điểm chung là mở rộng nguồn đồng thời với nâng cao chất lượng nhân lực cho các lĩnh vực khoa học, công nghệ và công nghệ chiến lược.

Điều này đặc biệt quan trọng với trí tuệ nhân tạo, bán dẫn, công nghệ sinh học, năng lượng mới, tự động hóa hay dữ liệu lớn. Những lĩnh vực này không thể phát triển chỉ bằng một số ít chuyên gia xuất sắc, mà cần cả một hệ sinh thái gồm kỹ sư, chuyên gia và nhà nghiên cứu ở nhiều trình độ.

Vì vậy, bài toán không phải là lựa chọn giữa “quy mô hay chất lượng”, mà là làm thế nào tạo được nguồn người học STEM đủ lớn và một hệ thống đào tạo đủ mạnh để từ đó hình thành ngày càng nhiều nhân lực chất lượng cao và nhân tài.

Hơn 212.000 thí sinh chọn học STEM, chiếm 33,6%

Trong só hơn 633.000 thí sinh xác nhận nhập học đại học đợt 1, có khoảng 212.600 thí sinh học các ngành STEM, chiếm 33,6%.