Mới đây, trong cuộc khảo sát thực địa, lãnh đạo UBND TP Huế đã yêu cầu nghiên cứu tổng thể quy trình vận hành hồ chứa trên lưu vực sông Hương, chủ động tạo dung tích phòng lũ trước mùa mưa. Đáng chú ý, lãnh đạo TP giao các cơ quan nghiên cứu phương án điều tiết, phân nước qua các nhánh thoát lũ phù hợp để giảm áp lực cho vùng đô thị Huế.

Báo Tuổi Trẻ đã có cuộc trao đổi với TS Nguyễn Đính - Viện trưởng Viện Công nghệ môi trường, Giảm nhẹ thiên tai và Biến đổi khí hậu - xung quanh vấn đề này.

Đô thị hóa đang "bóp nghẹt" không gian giữ nước

* Ông đánh giá thế nào về tác động của quá trình đô thị hóa đến khả năng "giữ nước tự nhiên" của nội thành Huế hiện nay?

- Đô thị hóa không chỉ làm thay đổi đường đi của nước mà còn thay đổi cả cách lũ hình thành, tập trung và lan truyền.

Khi đất tự nhiên, ruộng đồng, vùng trũng bị san nền, bề mặt không thấm tăng lên, khả năng thấm và giữ nước tại chỗ giảm, dòng chảy mặt tăng.

Nước vì thế tập trung nhanh hơn, vận tốc dòng chảy lớn hơn và thời gian phản ứng của đô thị trước mưa lũ cũng ngắn lại.

Những ao hồ, đồng ruộng, hói và kênh mương từng làm nhiệm vụ chứa, phân tán và dẫn nước nay bị san nền hoặc chia cắt bởi công trình, đường sá, khiến không gian của nước bị thu hẹp và khả năng tiêu thoát thay đổi.

Về nguyên tắc, đô thị càng mở rộng và mức độ đô thị hóa gia tăng thì khả năng "giữ nước tự nhiên" càng có nguy cơ thu hẹp. Tuy nhiên, mức độ tác động phụ thuộc rất lớn vào chất lượng quy hoạch, thiết kế và quản lý đô thị.

Do đó, quy hoạch đô thị không chỉ phải giữ đủ không gian hiện tại mà còn phải tính đến việc mở rộng không gian cho nước trong tương lai, nhất là trong bối cảnh biến đổi khí hậu.

Các chi lưu, vùng trũng, ao hồ nội ngoại thành và hành lang thoát lũ phải được coi là hạ tầng, là tài sản của đô thị, dù chúng không được xây bằng bê tông cốt thép.

* Trước yêu cầu nghiên cứu phương án điều tiết, phân lũ sang các tuyến nhánh khác nhằm giảm tải cho vùng trung tâm, dưới góc độ khoa học, giải pháp này cần được hiểu và vận hành ra sao?

- Nếu chủ trương là nghiên cứu điều tiết, phân lũ hoặc chuyển hướng một phần dòng chảy qua các tuyến, nhánh thoát lũ phù hợp trong một số tình huống khẩn cấp, tôi cho rằng đây là hướng đi rất đáng nghiên cứu.

Tuy nhiên, mục tiêu cốt lõi không phải là đưa nguyên lũ từ nơi này sang nơi khác, mà là phân tán dòng chảy hợp lý, giảm áp lực cho vùng đô thị di sản, đồng thời tăng khả năng tiêu thoát của toàn hệ thống.

Muốn đánh giá sự khả thi phải tính toán chính xác được lượng nước, thời điểm, hướng chảy và khả năng tiếp nhận của nơi nhận nước, đặc biệt là tác động đến dân cư, hạ tầng, không gian phát triển, các hệ lụy và tác động tích lũy lâu dài.

Đây là bài toán khoa học kỹ thuật - kinh tế và quy hoạch trên toàn bộ hệ thống thủy văn, thủy lực và môi trường có liên quan trong vùng.

Không giảm ngập nơi này bằng cách đẩy lũ sang nơi khác

* Với địa hình và mạng lưới sông ngòi liên thông như lưu vực sông Hương, việc phân tán dòng chảy có tính khả thi không, thưa ông?

- Về nguyên tắc, đây là những giải pháp có thể nghiên cứu, nhưng tính khả thi phải được quyết định bằng số liệu, bằng mô hình thủy văn - thủy lực và khảo sát thực địa.

Riêng với Huế, tuyệt đối không nên nhìn nhận một con sông hay một công trình đơn lẻ. Hệ thống nước ở đây có sự liên thông xuyên suốt từ rừng, hồ chứa thượng nguồn, qua sông chính, chi lưu xuống tận đồng bằng, đầm phá và biển.

Huế cần một gói giải pháp đa lớp: vận hành hồ chứa chủ động gắn với cảnh báo sớm; rà soát và nâng năng lực thoát nước của hệ thống sông, kênh mương hạ lưu; bảo vệ nghiêm ngặt vùng trũng và hồ điều hòa và vận hành thoát lũ trong đô thị.

Việc phân lũ, rẽ nhánh dòng chảy chỉ nên thực hiện nếu mô hình khoa học chứng minh được tính hiệu quả và an toàn. Giải pháp công trình luôn phải đi đôi với phi công trình và quản lý quy hoạch.

* Một lo ngại đặt ra khi chia lũ có thể dẫn đến hệ lụy "đẩy lũ" từ vùng này sang vùng khác. Theo ông, đâu là nguyên tắc để đảm bảo sự công bằng trong phân bổ rủi ro thiên tai giữa các địa phương?

- Nguy cơ đó hoàn toàn có thể xảy ra nếu phương án phân lũ hoặc chuyển hướng dòng chảy chỉ được tính cho nơi cần giảm ngập mà chưa đánh giá đầy đủ khu vực tiếp nhận nước.

Vì vậy, nguyên tắc quan trọng là: Không được giảm rủi ro ở nơi này bằng cách chuyển rủi ro sang nơi khác. 

Bất kỳ phương án nào cũng phải được đánh giá trên toàn hệ thống hạ du. Cần xác định rõ nơi nào mực nước tăng hay giảm, độ sâu ngập, thời gian truyền lũ thay đổi ra sao và tác động đến con người và môi trường ra sao.

Tôi cho rằng mục tiêu cuối cùng không phải là làm cho một khu vực "hết ngập bằng mọi giá", mà là giảm tổng thể rủi ro lũ lụt cho toàn cộng đồng, đặc biệt là nhóm dễ bị tổn thương và hệ sinh thái tự nhiên, hệ sinh thái nhân văn và sinh kế ở vùng đồng bằng hạ du và ven biển.

Đó chính là nền tảng cốt lõi để Huế chuyển dần từ tư duy "thoát lũ" sang tư duy "quản trị rủi ro lũ".

Lãnh đạo TP Huế chỉ đạo nghiên cứu phương án chia lũ cho sông Hương

Ngày 9-8, ông Lê Trí Thanh - Chủ tịch UBND TP Huế - đã khảo sát thực địa trên trục sông Hương để kiểm tra hạ tầng du lịch đường thủy và các phương án tiêu thoát lũ cho đô thị Huế.

Lãnh đạo TP Huế yêu cầu rà soát năng lực tiêu thoát nước, đánh giá các khu vực nền thấp thường xuyên ngập úng; đồng thời nghiên cứu tổng thể quy trình vận hành các hồ chứa trên lưu vực sông Hương, chủ động tạo dung tích phòng lũ trước mùa mưa để giảm lưu lượng nước đổ về hạ du nhưng vẫn bảo đảm nguồn nước mùa khô.

Một nội dung đáng chú ý được TP Huế giao nghiên cứu là phương án điều tiết, chuyển hướng một phần dòng chảy qua các tuyến, nhánh thoát lũ phù hợp để giảm áp lực nước tập trung về khu vực trung tâm thành phố và sông Hương.

Chủ tịch UBND TP Huế yêu cầu các phương án phải được tính toán kỹ về lưu lượng, hướng dòng chảy, khả năng tiêu thoát nước, tác động đến dân cư, hạ tầng và nguy cơ sạt lở.

Đồng thời, việc tiêu lũ cần được xem xét trên quy mô toàn lưu vực, kết nối hệ thống hồ chứa, sông ngòi và mạng lưới thoát nước đô thị, hướng tới giải pháp lâu dài nhằm nâng cao khả năng chống ngập và thích ứng với các hiện tượng thời tiết cực đoan.

4 người bị sóng cuốn xuống biển Đà Nẵng: Mở rộng vùng tìm kiếm ra giữa Sơn Trà và đảo Cù Lao Chàm

Gần 3 ngày quần thảo, đến nay các lực lượng cứu nạn vẫn chưa tìm thấy 2 người mất tích do bị sóng cuốn xuống biển khi chụp ảnh ở khu vực Mũi Nghê, trên bán đảo Sơn Trà, Đà Nẵng.