Phóng to

Nhà văn Trần Thanh Hà

Nhà văn Trần Thanh Hà, làm việc tại NXB Công an Nhân dân, vừa bảo vệ thành công luận án thạc sĩ Nhận diện tiểu thuyết trinh thám VN tại Khoa Văn, Đại học KHXH&NV Hà Nội. Hiện là người nghiên cứu kỹ nhất về trinh thám VN, chị chuyện trò với chúng tôi:

* Chúc mừng chị đã bảo vệ thành công luận án với số điểm gần tuyệt đối. Đề tài luận án thạc sĩ của chị rất mới mẻ, hình như chưa có thạc sĩ, tiến sĩ nào làm cả.

- Vâng, đấy là nghiên cứu đầu tiên về thể loại này. Tên đề tài là Nhận diện tiểu thuyết trinh thám Việt Nam, nhưng thực ra những vấn đề tôi giải quyết trong luận văn rộng hơn nhiều. Ở đây tôi giới thuyết đầy đủ khái niệm, đặc trưng thể loại trinh thám, phân biệt nó với các thể loại khác. Tôi cũng có một chương khái quát về lịch sử trinh thám thế giới và các hình thức, các biến động của nó từ khởi thuỷ cho đến hiện tại.

* Hiện chị là người nghiên cứu kỹ nhất về trinh thám VN, đánh giá khái quát của chị về mảng văn học này là như thế nào?

- Truyện trinh thám VN ra đời muộn so với trinh thám phương Tây hẳn một thế kỷ (tính từ Edgar Poe cho đến cuốn trinh thám đầu tiên của Phạm Cao Củng in năm 1936). Nó có khởi đầu khá rôm rả với mấy xê-ri của Phạm Cao Cũng và Thế Lữ, nhưng bị đứt đoạn do chiến tranh.

Sau năm 1975 nó mới có cơ hội phát triển trở lại nhưng chủ yếu ở hình thức tình báo - phản gián (ở phương Tây gọi là trinh thám chính trị). Tiểu thuyết điều tra, hình thức điển hình của tiểu thuyết trinh thám, thì chỉ đếm được trên đầu ngón tay, và là đặc quyền của các nhà văn Công an.

Sách trinh thám của ta kém hấp dẫn, câu chuyện nghèo nàn, lại chẳng biết sử dụng kỹ thuật gì cả. Có một cuốn biết tính đến kỹ thuật trinh thám, lừa người ta được đến cùng là cuốn Một thế giới không có đàn bà, nhưng cuốn này ăn khách chủ yếu nhờ động đến đề tài đồng tính.

* Đúng là truyện trinh thám VN nghèo nàn và đơn điệu. Vậy luận án của chị liệu có giúp ích gì được cho các nhà văn ta, nhất là nhà văn trong lực lượng công an, cải thiện tình hình này hay không?

- Tiểu thuyết trinh thám VN muốn phát triển thì phải thoát ra khỏi cái lối tả chân, thoát hẳn quan niệm văn học phản ánh hiện thực như nó vốn có. Chỉ kể lại đời mấy ông tình báo (đề tài này đang cạn) hay kể chuyện mấy ông công an đi theo dõi xác minh truy bắt (mà là thủ công nhé) thì khó mà hấp dẫn người ta lắm. Cái thực tế của mình nghèo, chán, nên truyện trinh thám cũng ở trình độ thấp.

Vả lại không thừa nhận vai trò cá nhân, không có nhân vật thám tử chuyên nghiệp thì làm sao lôi cuốn người ta được. Nhưng tôi cũng ngờ. Viết trinh thám rất khó, viết mà cuốn người ta được vào guồng câu chuyện là khó lắm. Nó đòi hỏi tính logic cao, nó cũng đòi hỏi khả năng tưởng tượng ghê gớm. Tưởng tượng giỏi, mà sắp xếp cấu trúc logic, mà lừa được bao nhiêu cái đầu, rất khó. Tôi ngờ cả khả năng tư duy logic và khả năng tưởng tượng của nhà văn ta.

* Nhà văn làm thạc sĩ, rồi có thể cả tiến sĩ nữa, như thế tư duy hư cấu và tư duy khoa học có “đối chọi” nhau không? Chị bằng lòng với luận án này của mình chứ?

- Tôi hoàn toàn tự tin vào tư duy khoa học của mình. GS Phạm Cự Đệ hướng dẫn tôi, đọc luận văn của tôi và đã lấy làm ngạc nhiên về tính logic của nó. Mà tôi tin tôi hơn người khác vì văn chương tôi sinh động. Cái đó không có trong nhà trường đâu. Anh bảo tôi làm tiếp tiến sĩ ư? Tôi có xuất sắc hơn nhờ cái bằng tiến sĩ không? Chạy cho đủ học trình, rồi đủ thứ hình thức lằng nhằng mệt lắm.

Cái cách đào tạo ở mình làm tôi oải. Anh nhạt cũng được, không ai bắt anh đưa ra cái gì mới cái gì hay, anh bảo vệ xong xếp luận án vào kho chẳng chết ai, nhưng cứ phải đúng trường quy đấy anh ạ. Cái mục nào Bộ quy định, dù nội dung có một dòng anh cũng cứ phải vẽ nó ra cho đủ.

* Sau bằng thạc sĩ này chị lại sáng tác chứ? Và có thể là một tiểu thuyết trinh thám ?

- Nếu có điều kiện, tôi cũng sẽ thử sức viết trinh thám. Việc thiết thực nhất của tôi bây giờ là in cuốn chuyên luận Tiểu thuyết trinh thám. Về cơ bản nó là cái luận văn này. Thực ra, không đi học thì tôi cũng viết cuốn sách này. Kết quả vẫn thế, nhưng nếu tôi không thi, không học, không bảo vệ thì không ai cấp bằng cho tôi. Cái khác nhau là ở chỗ ấy.

Tôi nghĩ, ai nghiên cứu khoa học cũng được, nếu người ta có công trình xứng đáng thì nên lập hội đồng chấm công trình và phong học vị cho người ta. Chứ cách học rồi chấm bài này như bây giờ, bao nhiêu cái luận án tiến sĩ (chứ đừng nói đến thạc sĩ đã đến mức phổ cập rồi) thì cũng xếp đó cho đẹp chứ để làm gì đâu.

* Tôi hoàn toàn nhất trí với chị điểm này. Và chúc chị đã thành thạc sĩ lại vẫn viết được hay như chưa là gì cả.