Hội thảo khoa học cấp quốc gia "Chí sĩ Phan Châu Trinh: Tư tưởng, Cuộc đời và sự nghiệp" diễn ra ngày 23-3 do Trường ĐH Khoa học xã hội và Nhân văn (ĐH Quốc gia TP.HCM) tổ chức là dịp để các nhà nghiên cứu nhìn lại một di sản không khép lại trong lịch sử, mà vẫn đang tiếp tục vận động trong đời sống hôm nay.

Những tháng cuối ở Sài Gòn

Chia sẻ tại hội thảo, TS Lê Hữu Phước - nguyên Phó hiệu trưởng Trường ĐH Khoa học xã hội và Nhân văn TP.HCM - nói quãng thời gian 9 tháng ở Sài Gòn (từ tháng 6-1925 đến tháng 3-1926) đã kết tụ "di sản cuối cùng của nhà ái quốc" Phan Châu Trinh.

Bấy giờ, Sài Gòn - Chợ Lớn có nhiều chuyển biến lớn về chính trị - kinh tế - xã hội khi cơ cấu cư dân có đủ mọi thành phần, các lực lượng tư sản, tiểu tư sản và công nhân ngày càng thể hiện rõ vai trò.

Sự trở về của cụ Phan diễn ra đúng lúc trào lưu tư tưởng dân chủ tư sản đã được tiếp nhận và lan tỏa rộng rãi trong phong trào dân tộc, đồng thời tư tưởng cách mạng vô sản bước đầu đã thâm nhập vào phong trào công nhân và phong trào yêu nước.

Hai buổi diễn thuyết cuối năm 1925 được Huỳnh Thúc Kháng xem là hai bài "tuyệt bút của tiên sinh, cũng là bài di chúc của tiên sinh dặn cho anh em ta lần cuối cùng".

Ở đó, cụ Phan khẳng định bất cứ dân tộc nào muốn cạnh tranh hơn thua với các dân tộc trên thế giới "chẳng những thuần nhờ cái sức mạnh mà thôi, mà phải nhờ cái đạo đức làm gốc nữa", chỉ ra thực trạng "quốc gia luân lý của ta từ xưa đến nay chỉ ở trong vòng chật hẹp của vua và tôi, không nói đến dân và nước", và kêu gọi "đem lòng thương nước, bênh vực lẫn nhau mà giúp cho nhau để cứu chuộc lại cái danh giá cùng lợi quyền của ta về sau".

21h30 ngày 24-3-1926, cụ Phan Châu Trinh trút hơi thở sau cùng. Thi hài ông được giữ 10 ngày, đủ thời gian cho đại diện các tỉnh về viếng và dự tang lễ cử hành ngày 4-4-1926.

Tác phẩm Gương chí sĩ Phan Tây Hồ lịch sử toàn biên (1927) của tác giả Nguyễn Kim Đính viết: "Từ ngày Phan Châu Trinh tạ thế đến ngày cất đám ông, trước nhà lúc nào cũng đông nghịt những người đến lạy và chịu tang, lớn bé, già trẻ, sang hèn, giàu nghèo, không thiếu một hạng người nào.

Người Trung, Bắc vô cũng nhiều, người lục tỉnh lên đã lắm, mấy người khách trú có cảm tình với ông cũng đến điếu tế, những bài ai điếu đọc suốt ngày không dứt, những người phủ phục trước hương án không lúc nào ngơi, cái tình thương của dân tộc Việt Nam đối với ông tưởng cũng xứng với cái tấm lòng của ông thương dân tộc Việt Nam vậy".

Tư tưởng "khai dân trí" và con đường tự lực của dân tộc

PGS.TS Ngô Văn Minh - nguyên Trưởng khoa dân tộc và tôn giáo, Học viện Chính trị khu vực III - cho rằng trong hệ tư tưởng Phan Châu Trinh, mục đích cuối cùng của một cuộc cách mạng triệt để phải là vấn đề dân sinh, dân chủ, dân quyền, bởi nếu có khôi phục được nước mà không thực hiện được các mục đích này thì cũng không phải là hạnh phúc cho dân.

Từ đó dân trở thành phạm trù trung tâm và các nội dung như dân trí, dân khí, dân sinh, dân chủ, dân quyền được xác lập là những trụ cột cốt lõi.

Ông Minh cho rằng khi khảo sát thực tế, Phan Châu Trinh sớm nhận ra lúc bấy giờ trình độ dân trí nước ta hãy còn quá thấp, vì vậy chỉ nên tập trung khai mở dân trí để xướng dân quyền, bởi một khi "dân đã biết có quyền, thì việc khác đều có thể tính làm được".

Chính vì vậy khai thông dân trí là nhiệm vụ đầu tiên, bởi chỉ khi mở mang trí tuệ cho dân về học vấn, văn hóa, khoa học, kỹ năng và ý thức công dân thì mới có thể chấn hưng dân khí và tiến tới quyền làm chủ thực sự.

Từ quan điểm đó, cụ Phan kiên định con đường tự lập, tự cường, phản đối tư tưởng cầu viện, vì nếu dựa vào ngoại lực thì "quốc dân đồng bào vẫn nguyên là cái lưng con ngựa, chỉ thay người cưỡi mà thôi". Do vậy con đường căn bản phải là "thức tỉnh nhân tâm, hợp quần hợp xã, khai dân trí, chấn dân khí, hậu dân sinh".

Những tư tưởng đó được triển khai bằng hành động cụ thể như lập trường dạy chữ Tây và quốc ngữ, bày ra hội thương, hội nông… vận động công khai, đường đường chính chính tập hợp dân chúng để diễn thuyết, khai mở nhận thức.

Từ "khai minh, khai phóng" đến năng lực làm chủ trong thế kỷ XXI

TS Giản Tư Trung - Viện trưởng Viện IRED - cho rằng nếu đặt tư tưởng Phan Châu Trinh vào thế kỷ XXI, một trong những giá trị lớn nhất nằm ở tinh thần "khai minh, khai phóng" bằng con đường "thực học".

Ông cho rằng nếu giáo dục chỉ dừng lại ở giáo dục nghề nghiệp thì thật ra vẫn chưa đủ, bởi một tầng sâu hơn, quyết định hơn chính là giáo dục khai phóng - nơi con người không chỉ học để làm việc, mà học để hiểu mình, hiểu đời và làm chủ chính mình.

Ở đó, theo ông Trung, khai phóng được hiểu là "khai minh và giải phóng", là quá trình đưa ánh sáng của chân lý, công lý, tự do, sự thật và tình thương vào con người, để họ có khả năng minh định được đúng - sai, phải - trái, chân - giả, thiện - ác.

Nếu không được khai minh, con người dễ rơi vào tình trạng vô minh, giáo điều, ấu trĩ, bị dẫn dắt mà không tự biết. Ngược lại, khi được khai minh, con người có thể hình thành năng lực tự chủ - nền tảng của một con người tự do.

Đặt trong bối cảnh thời đại số và AI, ông Trung đưa ra một cảnh báo đáng chú ý rằng con người ngày nay có thể chưa kịp khai phóng đã bị… thao túng. Khi thông tin tràn lan, trôi chảy, thuyết phục nhưng thiếu sự thật, thì nguy cơ không còn là thiếu tri thức, mà là thiếu năng lực phân tích, kiểm chứng và phản biện.

Chính vì vậy, tự lực khai phóng quan trọng hơn là không để mình bị "khâu" lại trong một hệ tư duy đóng kín; biết mở ra, tiếp nhận nhiều góc nhìn và sẵn sàng thách thức những điều mình đang tin là đúng.

Từ đó, ông Trung nhấn mạnh một mệnh đề mang tính tiếp nối trực tiếp tinh thần Phan Châu Trinh: "Mỗi người phải là ngọn đèn khai minh cho chính bản thân mình". Trong một thế giới mà tri thức không còn khan hiếm nhưng sự thật lại dễ bị nhiễu loạn, năng lực tự khai phóng chính là vắc xin giúp không bị cuốn vào những rác 4.0 hay "ma túy" thời đại số.

Sự học vì vậy không chỉ để có nghề mà còn để trở thành con người tự do, sống dấn thân mà tự tại - đó chính là cách tinh thần khai phóng của Phan Châu Trinh tiếp tục sống trong thời đại AI hôm nay.

Một thế kỷ sau, tư tưởng của Phan Châu Trinh vẫn tiếp tục soi sáng

Một thế kỷ sau ngày mất (24-3-1926), chí sĩ yêu nước Phan Châu Trinh vẫn luôn được nhắc đến với những tư tưởng đang tiếp tục soi sáng hiện tại, từ giáo dục, kinh tế, văn hóa đến cách con người làm chủ chính mình trong thời đại mới.