Tại tọa đàm "Làm gì để doanh nghiệp nhà nước thực sự dẫn dắt tăng trưởng?" tổ chức mới đây, bà Nguyễn Thu Thủy, Phó cục trưởng Cục Phát triển doanh nghiệp nhà nước (Bộ Tài chính), nêu rõ lộ trình dự kiến: đánh giá bước đầu vào cuối năm 2026, đề xuất trong năm 2027 để đến 2030, Nghị quyết 79 kỳ vọng Việt Nam có từ 1 đến 3 doanh nghiệp nhà nước lọt vào nhóm 500 doanh nghiệp lớn nhất thế giới.

Thưởng vượt kế hoạch không phải một khoản ưu đãi. Đó là công cụ gắn lợi ích của người tạo ra giá trị - vốn là nguyên tắc căn bản của quản trị doanh nghiệp hiện đại. Theo tiêu chuẩn của OECD, việc xem thù lao gắn với kết quả hoạt động là thông lệ tốt.

Nhận diện rõ về thưởng vượt kế hoạch không phải là khoản ưu đãi

Mức thù lao thấp hơn thị trường sẽ cản trở việc tuyển dụng nhân sự có năng lực, còn mức quá cao lại dễ tạo tranh cãi và sinh ra những động cơ lệch khỏi lợi ích dài hạn. Vậy làm sao để tìm được điểm cân bằng?

Nghị quyết 79 đặt mục tiêu 100% tập đoàn kinh tế, tổng công ty nhà nước áp dụng quản trị theo chuẩn OECD vào năm 2030. Song nếu chỉ áp dụng phần khung quản trị mà bỏ qua phần cơ chế đãi ngộ gắn với hiệu quả, thì đó mới là nửa bộ chuẩn.

TS Nguyễn Tú Anh, Giám đốc Nghiên cứu Chính sách Trường Đại học VinUni, chỉ ra bài toán chủ sở hữu - người đại diện với doanh nghiệp nhà nước phải được thiết lập bằng thể chế. Chừng nào thể chế chưa hoàn chỉnh thì khoảng trống vẫn còn - đăt ra yêu cầu thiết kế cơ chế, nếu không sẽ tạo ra sự mất cân đối giữa rủi ro và phần thưởng.

Dẫn chứng, một hãng hàng không trong nước từng dự báo giá nhiên liệu tăng nên tham gia công cụ phòng ngừa rủi ro giá - mua trước ở mức thấp để bảo vệ tài sản nhà nước. Thị trường sau đó diễn biến ngược lại, gây thiệt hại, và những người thực hiện bị xử lý.

Đó là rủi ro thị trường, không phải sai phạm. Nhưng hệ quả kéo dài đó là các doanh nghiệp khác nhìn vào và từ bỏ luôn công cụ này, quay về cách an toàn là giá bao nhiêu mua bấy nhiêu. Một công cụ thị trường bị loại khỏi bàn làm việc, không phải vì sai, mà vì không ai muốn là người tiếp theo.

Hệ thống pháp luật mới về quản lý và đầu tư vốn nhà nước tại doanh nghiệp, có hiệu lực từ tháng 8-2025, đã tạo chuyển biến đáng kể theo đúng hướng này.

Theo thông tin từ Cục Phát triển doanh nghiệp nhà nước, yêu cầu bảo toàn và phát triển vốn nay được xem xét trên cơ sở tổng thể chứ không phải từng dự án riêng lẻ. Đây là thay đổi quan trọng, nhưng chủ yếu là gỡ bỏ rào cản - làm cho việc chấp nhận rủi ro bớt nguy hiểm - chứ chưa tạo ra lực đẩy.

Vì vậy, khoảng cách giữa "không bị phạt khi thất bại" và "được hưởng khi thành công" vẫn còn nguyên, nên cơ chế chia sẻ lợi nhuận vượt mục tiêu đang được cân nhắc áp dụng như mọt số nước như Trung Quốc đã làm.

Khi động lực đến từ nơi khác

TS Nguyễn Đình Cung, nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu quản lý kinh tế Trung ương dẫn chứng Viettel như điển hình về vai trò tiên phong: từ đơn vị xây lắp chuyển thành doanh nghiệp dịch vụ viễn thông, rồi thành doanh nghiệp công nghiệp công nghệ cao.

Điều ông quan tâm không phải quy mô mà là cơ chế bên trong - doanh nghiệp này gắn được sứ mệnh của mình với sứ mệnh quốc gia, xây dựng được văn hóa và tinh thần cống hiến, nhờ đó khắc phục được phần nào bài toán chủ sở hữu - người đại diện.

TS Nguyễn Tú Anh bổ sung yếu tố thứ hai là kỷ luật quân đội, đồng thời lưu ý rằng đây là điều các doanh nghiệp nhà nước khác chưa có được.

Kết quả kinh doanh năm 2025 của Viettel cho thấy mô hình ấy vận hành hiệu quả: doanh thu hợp nhất hơn 223.000 tỉ đồng, tăng 15,2%; lợi nhuận trước thuế 57.688 tỉ đồng; nộp ngân sách 42.290 tỉ đồng; riêng doanh thu tại các thị trường nước ngoài tăng 23,9%, mức cao nhất trong chín năm.

Tuy vậy, mô hình vận hành dựa trên động lực phi vật chất - sứ mệnh, văn hóa, kỷ luật - là tài sản quý, nhưng khó nhân rộng bằng chính sách. Không thể ban hành một nghị định để tạo ra kỷ luật quân đội ở một tổng công ty dân sự. Trong khi đó, cơ chế thưởng vượt kế hoạch lại là thứ có thể thiết kế, có thể áp dụng đồng loạt, có thể đo lường.

TS Nguyễn Đình Cung lưu ý rằng ngay cả những trường hợp đã thành công vẫn còn những hạng mục lẽ ra đi xa hơn nếu không vướng rào cản. Vì vậy ông đề nghị nghiên cứu chính các trường hợp này để rút ra điều kiện, thay vì tiếp tục bàn chung chung. "Luôn luôn phải có bằng chứng mới thuyết phục được", ông nói.

Một rào cản cụ thể có thể nêu ra. Luật Khoa học công nghệ và Đổi mới sáng tạo cho phép trích một tỉ lệ đáng kể lợi nhuận thu được từ kết quả nghiên cứu để thưởng cho tác giả - nhưng cơ chế này gắn với các kết quả thương mại hóa được.

Với những nhiệm vụ nghiên cứu phục vụ quốc phòng, an ninh, vốn không sinh lợi nhuận thương mại theo nghĩa thông thường nhưng đòi hỏi trình độ và công sức không kém, cách ghi nhận đóng góp vẫn còn để ngỏ.

Mục tiêu của Nghị quyết 79 là cụ thể và có thời hạn. Theo dữ liệu được nêu tại một diễn đàn hồi đầu năm nay, ngưỡng doanh thu để lọt vào nhóm 500 doanh nghiệp lớn nhất thế giới hiện vào khoảng 32 tỉ USD.

Đó là con số mà chưa doanh nghiệp Việt Nam nào chạm tới, nên để tiến gần trong bốn năm sẽ đòi hỏi tăng trưởng hai chữ số liên tục - thứ không đến từ việc nới thêm vài thủ tục.

Lộ trình đề xuất năm 2027 là hợp lý về mặt kỹ thuật, bởi cần thời gian tổng kết thực tiễn thi hành luật mới. Nhưng trong quá trình chuẩn bị ấy, có câu hỏi đáng được trả lời sớm, đó là tỉ lệ trích thưởng bao nhiêu là đủ để tạo động lực thực chất, và có nên gắn với ngưỡng chi phí vốn như thông lệ quốc tế thay vì chỉ so với kế hoạch giao?

Chọn đầu tàu để định hình cục diện doanh nghiệp nhà nước mạnh

Trong năm 2026, Bộ Tài chính sẽ trình Chính phủ một danh mục có thể định hình lại cục diện khu vực doanh nghiệp nhà nước trong nhiều năm tới: Danh mục doanh nghiệp nhà nước mạnh, quy mô lớn.