Phóng to

Bộ Encyclopaedia Britannica cuối cùng - Ảnh: New York Times

Ban biên tập Encyclopaedia Britannica cho biết bộ bách khoa lừng danh này, ấn bản 2010 - với 32 tập và nặng 58,51kg, trong đó có những đề mục mới như sự nóng dần toàn cầu và đề án bộ gen người - đã là ấn bản cuối cùng. Điều gì khiến bản in Encyclopaedia Britannica “nuốt nước mắt” ra đi một cách “tức tưởi”? Tên “đại gian ác” Wikipedia và những website từ điển trực tuyến chỉ là những thủ phạm gián tiếp. Internet mới là tội đồ chính. Quả thật, với sự tiện dụng của Internet, bây giờ chỉ có những người yêu sách dữ dội, hoặc là phải thật “điên kinh khủng” mới chịu bỏ ra 1.395 USD để sở hữu và vuốt gáy bộ Encyclopaedia Britannica.

Trong thực tế, đối tượng mua Encyclopaedia Britannica gần đây chỉ chủ yếu từ các tòa đại sứ, thư viện quốc gia, cơ quan nghiên cứu và một nhóm nhỏ giới học giả... Tính đến nay, Encyclopaedia Britannica 2010 chỉ mới bán được 8.000 bộ và phần bị “ế” (4.000 bộ) vẫn còn nằm im trong kho. Thời hoàng kim, năm 1990, Encyclopaedia Britannica bán được đến 120.000 bộ chỉ riêng tại Mỹ.

Cái chết “oan khuất” của Encyclopaedia Britannica thật ra là điều không thể tránh khỏi, trong xu hướng sách điện tử ngày càng bùng nổ. Phương tiện giúp đọc sách điện tử thậm chí còn chạy theo không kịp cuộc cách mạng “long trời lở đất” của trào lưu sách điện tử. Bằng chứng: các thiết bị đọc sách điện tử khi còn đang dò dẫm tìm thị trường thì người tiêu dùng bây giờ đã chẳng cần chúng nữa: họ đã có iPad và những sản phẩm tương tự. Bất cứ ai dùng điện thoại thông minh hay máy tính bảng bây giờ cũng có thể tải gần đủ “Kim Dung toàn tập” để xem tại bất cứ đâu, vào bất cứ lúc nào (đọc offline)... Và tất nhiên không chỉ có các tác phẩm Kim Dung.

Thời của số hóa có lẽ đã đẩy Encyclopaedia Britannica cũng như nhiều sản phẩm in khác lùi về quá khứ. Còn nhớ tháng 12-2004, Google đã công bố chương trình số hóa (scan) tất cả sách của năm thư viện nghiên cứu lớn nhất thế giới. Đại học Harvard và Thư viện quốc gia Trung Quốc đã và đang số hóa bộ sưu tập khổng lồ gồm 50.000 tác phẩm, trong đó có một số quyển hơn 1.000 tuổi, trong dự án kéo dài sáu năm, với giai đoạn đầu gồm các tác phẩm thời Tống, Nguyên và Minh; giai đoạn hai gồm các tác phẩm đời Thanh... Trong chừng mực nào đó, ta có thể nói thư viện chung là một thư viện không có sách!

Và khi sách bắt đầu được số hóa, câu hỏi từng được đặt ra rằng “Liệu chúng ta nên chấm dứt việc xuất bản sách in và thay vào đó là số hóa sách?” thật ra đã hàm chứa câu trả lời! Cái thú lật sách và vuốt gáy mân mê rồi có phải “kính nhường” cho cái ngón tay vuốt màn hình cảm ứng? Bất luận thế nào, cái gọi là “văn hóa đọc” phải nói lên được cách đọc, như ý kiến của Maryanne Wolf, giáo sư giáo dục học thuộc Đại học Tufts (Massachusetts), bởi đọc “có tính tiến hóa, thẩm thấu vào lịch sử và văn hóa một cách chậm rãi và được sàng lọc từng giọt một, từ thế hệ này qua thế hệ sau”...