Thi vào lớp 10: Đừng chỉ sàng lọc, hãy giúp học sinh chọn đúng hướng đi

Kỳ thi tuyển sinh vào lớp 10 hằng năm luôn là "cuộc đua" nghẹt thở của hàng triệu học sinh, phụ huynh. Dự thảo Quy chế tuyển sinh đầu cấp mới đây của Bộ Giáo dục và Đào tạo đề xuất giảm số môn thi lớp 10 xuống còn 2 môn (toán và ngữ văn). Tuy nhiên, thi ít môn hơn liệu có thực sự giúp chúng ta hiểu đúng năng lực và giúp học sinh chọn đúng con đường tương lai?

Mốc quan trọng để đánh giá năng lực học sinh

Theo tôi, cần nhìn rộng hơn về kỳ thi vào lớp 10. Đây không chỉ là kỳ thi tuyển sinh, chọn học sinh theo tổng điểm từ cao xuống thấp, mà còn là dịp đánh giá năng lực, giúp học sinh định hướng học tập và nghề nghiệp sau khi hoàn thành giáo dục cơ bản.

Toán và ngữ văn là hai môn nền tảng, cần thiết cho hầu hết con đường học tập. Tuy nhiên, nếu chỉ dựa vào hai môn này để tuyển sinh hoặc đánh giá năng lực cuối cấp THCS, chúng ta sẽ có cái nhìn khá hạn hẹp về khả năng của học sinh.

Việc chỉ thi toán và ngữ văn cũng dễ dẫn đến sự phân biệt môn chính, môn phụ. Học sinh tập trung học và luyện thi hai môn này, trong khi xem nhẹ các môn còn lại. Khi đó, mục tiêu giáo dục toàn diện có nguy cơ bị thu hẹp thành học có trọng điểm để vào lớp 10 THPT. Học sinh ít quan tâm đến những kiến thức khác, còn gia đình cũng khó có đủ thông tin để cân nhắc hướng đi phù hợp cho con.

Vì vậy, tôi cho rằng nên cân nhắc phương án thi rộng hơn, với ít nhất bốn bài thi nền tảng gồm toán, ngữ văn, khoa học tự nhiên và khoa học xã hội; có thể thêm tiếng Anh nếu thực sự cần thiết.

Bốn bài thi không thể đo lường toàn bộ phẩm chất, năng lực của một con người. Tuy nhiên, so với chỉ thi toán và ngữ văn, phương án này có thể cung cấp thông tin đa dạng hơn về năng lực học thuật của học sinh cuối cấp THCS.

Từ đó, nhà trường, gia đình, xã hội và chính học sinh có thêm cơ sở để nhìn nhận khả năng sau giai đoạn giáo dục cơ bản, định hình con đường học tập và nghề nghiệp phù hợp.

Điều quan trọng là không thiết kế bài thi khoa học tự nhiên và khoa học xã hội theo hướng kiểm tra trí nhớ về từng phân môn như cách triển khai chương trình giáo dục phổ thông những năm qua.

Hai bài thi tích hợp nên ưu tiên đánh giá khả năng đọc hiểu thông tin, phân tích dữ liệu, giải thích hiện tượng, lập luận và vận dụng kiến thức vào tình huống mới. Thời lượng, độ khó và khối lượng kiến thức cũng cần được kiểm soát để việc bổ sung hai bài thi không tạo thêm một cuộc chạy đua ôn luyện.

Hướng đến một nghề nghiệp phù hợp

Việc học sinh Việt Nam thường đạt điểm trên mức trung bình của OECD trong các kỳ thi PISA là chỉ dấu tích cực về khả năng xử lý các bài tập tích hợp ở cuối cấp THCS. Chúng ta nên phát huy năng lực này trong thực tiễn giáo dục đại trà.

Việc cân nhắc số môn thi cần đi cùng câu hỏi quan trọng hơn: chúng ta muốn học sinh học gì, hình thành những năng lực nào và xã hội cần những thông tin gì từ kỳ thi?

Cơ quan quản lý cần nghiên cứu cách tính điểm, trọng số và sử dụng kết quả để vừa bảo đảm yêu cầu đầu vào, vừa tránh gây bất lợi quá mức cho học sinh có thế mạnh khác nhau.

Hiện nay, kết quả thi vào lớp 10 thường được nhìn chủ yếu qua việc đỗ hay trượt, vào trường nào và đạt bao nhiêu điểm. Trong khi đó, sau lớp 9, học sinh đứng trước lựa chọn quan trọng hơn: con đường học tập tiếp theo để hướng đến nghề nghiệp phù hợp.

Các em có thể học THPT để chuẩn bị cho giáo dục đại học, theo học trung học nghề hoặc trung cấp để sớm có tay nghề đáp ứng thị trường lao động, hoặc chọn lộ trình giáo dục khác phù hợp với nguyện vọng cá nhân.

Để tư vấn cho học sinh lựa chọn hướng đi phù hợp, gia đình và nhà trường cần nhiều thông tin hơn một tổng điểm. Điểm thi chỉ phản ánh một phần năng lực học tập tại một thời điểm, không thể hiện đầy đủ tiềm năng, sở thích, động lực hay khả năng phát triển của mỗi em.

Nếu được diễn giải đúng, kết quả bốn bài thi có thể trở thành nguồn thông tin hữu ích cho công tác tư vấn. Mục tiêu không phải dùng điểm số để đóng khung tương lai của học sinh, mà giúp các em hiểu rõ năng lực hiện tại, nhận diện thế mạnh và biết mình cần phát triển thêm điều gì.

Con đường học thuật và con đường nghề nghiệp

Một vấn đề cần đặc biệt quan tâm là tuyển sinh vào các chương trình trung học nghề và trung cấp dành cho học sinh sau THCS.

Nếu kỳ thi vào lớp 10 chỉ xoay quanh mục tiêu tuyển sinh THPT, còn học nghề bị xem là lựa chọn dành cho những em không đạt kết quả mong muốn hoặc "trượt lớp 10", thì công tác hướng nghiệp và phân luồng khó đạt hiệu quả thực chất.

Vì vậy, cần xây dựng hệ thống đánh giá cuối cấp THCS phục vụ cả hai mục tiêu: tuyển sinh vào THPT và tư vấn lựa chọn lộ trình giáo dục nghề nghiệp sau lớp 9.

Một hệ thống đánh giá được thiết kế tốt có thể góp phần nâng cao chất lượng phân luồng, đồng thời tránh tạo ra sự phân biệt về giá trị giữa con đường học thuật và con đường nghề nghiệp.

Để làm được điều đó, cần có hướng dẫn thống nhất về cách diễn giải kết quả, cơ chế bảo vệ dữ liệu học sinh và nguyên tắc không dùng một điểm thi đơn lẻ để gắn nhãn năng lực hay giới hạn cơ hội học tập. Đồng thời, việc đánh giá phải bảo đảm công bằng, không gây bất lợi cho học sinh vùng khó khăn, học sinh khuyết tật và những em có điều kiện tiếp cận giáo dục khác nhau.

Tranh luận 'nảy lửa' giữ hay bỏ thi tiếng Anh vào lớp 10

Người ủng hộ cho rằng 2 môn thi giúp giảm áp lực, trong khi nhiều ý kiến đề nghị vẫn phải có tiếng Anh trong kỳ thi.