Thay đổi để phát triển, nhưng tránh để xáo trộn

Tuy nhiên, mỗi lần thay đổi, câu hỏi lại xuất hiện: có cần thiết không, có gây xáo trộn không? Băn khoăn là chính đáng, nhưng cần nhìn nhận tỉnh táo: không phải mọi thay đổi đều tạo ra xáo trộn; cũng không thể lấy ổn định làm lý do trì hoãn đổi mới.

Chương trình giáo dục không thể bất biến. Khi tri thức tăng nhanh, nghề nghiệp biến đổi và công nghệ làm thay đổi cách học tập, lao động, giáo dục không thể chỉ tập trung truyền thụ, ghi nhớ kiến thức. Người học cần phát triển tư duy, năng lực vận dụng, giải quyết vấn đề, sáng tạo, hợp tác và tự học. 

Đổi mới phải có lợi cho người học

Sách giáo khoa là học liệu quan trọng, không phải mục tiêu tự thân ngay cả khi còn duy nhất một bộ sách. Đổi mới sách cần bảo đảm tính đa dạng, cập nhật, phù hợp chương trình và điều kiện nhà trường. Đổi mới học liệu chỉ có ý nghĩa khi giúp việc dạy và học tốt hơn.

Thi cử có vai trò kiểm tra, tuyển chọn và cung cấp thông tin về kết quả học tập. Nhưng khi trở thành đích đến chi phối giáo dục, việc dạy và học dễ bị thu hẹp thành luyện đề, tích lũy điểm số, chạy theo thành tích. Một kỳ thi không thể phản ánh đầy đủ phẩm chất, năng lực và quá trình trưởng thành của học sinh. Thi cử phải phục vụ giáo dục, không thể để giáo dục bị thu hẹp trong khuôn khổ thi cử.

Từ góc độ đó, việc điều chỉnh môn thi và cấu trúc kỳ thi tốt nghiệp THPT là thay đổi đáng có. Từ năm 2025, thí sinh dự thi bốn môn: Toán, Ngữ văn và hai môn tự chọn trong số các môn đã học ở lớp 12, thay cho phương án sáu môn trước đây. 

Điều chỉnh này giúp giảm áp lực, mở rộng quyền lựa chọn và tương thích hơn với định hướng phân hóa của chương trình giáo dục phổ thông 2018. 

Khi học sinh được lựa chọn môn học theo năng lực, sở trường và định hướng nghề nghiệp, phương thức thi cũng cần vận động tương ứng. Không thể đổi mới chương trình mà mãi duy trì cấu trúc thi cử không còn phù hợp. Đây là thay đổi có cơ sở, không nên mặc nhiên xem là biến động tiêu cực.

Cần phân biệt chủ trương với khó khăn thực hiện: không vì bất cập mà phủ nhận chính sách, cũng không lấy tính đúng đắn của chính sách để bỏ qua phản hồi thực tiễn. Chính sách tốt phải được kiểm chứng bằng chất lượng triển khai và điều chỉnh dựa trên bằng chứng. Nếu đánh giá hiện tại chưa đảm bảo hiệu quả, sao phải lo lắng nếu thay đổi?

Đánh giá học sinh cần coi trọng quá trình phát triển. Điểm số có giá trị, nhưng không phải toàn bộ giá trị của người học. Một kết quả tại một thời điểm không thể đại diện cho tư duy, khả năng hợp tác, sự tiến bộ hay tiềm năng của mỗi em. 

Đánh giá cần kết hợp nhiều phương pháp và nguồn thông tin, bảo đảm khách quan, công bằng và hỗ trợ tiến bộ. Câu hỏi không chỉ là học sinh đạt bao nhiêu điểm, mà còn là các em đang ở đâu và cần hỗ trợ điều gì. Có thể ngày nay, chúng ta lo lắng về đánh giá khi có sự thay đổi, nhưng nên "duỗi" tư duy cho ngày mai, cho sau này để thấy đổi mới đánh giá có lợi cho người học…

Đổi mới phải có kế thừa; giáo dục không bắt đầu từ con số không

Trong đổi mới, cần đặt sự phát triển của người học làm trung tâm, xem xét chương trình, sách giáo khoa, dạy học, thi cử và đánh giá trong một chỉnh thể. Không thể yêu cầu phát triển năng lực nhưng vẫn chủ yếu dạy để tái hiện kiến thức; không thể đổi mới thi cử mà thiếu chuẩn bị về đội ngũ, học liệu và điều kiện tổ chức. Cần coi trọng tiếng nói của giáo viên, học sinh, phụ huynh và thực tiễn nhà trường, bởi họ trực tiếp trải nghiệm chính sách và nhận diện thuận lợi, bất cập.

Ngược lại, không nên đồng nhất đổi mới với thay đổi liên tục. Không ban hành yêu cầu mới khi chưa đánh giá nguồn lực; không để giáo viên thích nghi với quy định mới trong tình trạng thiếu hướng dẫn, tập huấn và hỗ trợ. Không lấy vài trường hợp cá biệt để khái quát thành kết luận chung, hoặc dùng kết quả trước mắt để phán xét toàn bộ chính sách. Cũng không phủ nhận giá trị đã được kiểm chứng chỉ vì xuất hiện phương án mới. Đổi mới phải có kế thừa; giáo dục không bắt đầu từ con số không.

Trong bối cảnh chuyển đổi số và trí tuệ nhân tạo làm thay đổi cách tiếp cận tri thức, học tập và lao động, năng lực quản lý sự thay đổi càng quan trọng. Nhà quản lý cần có tầm nhìn, năng lực dự báo và khả năng đọc hiểu bối cảnh; nhận diện xu hướng nhưng không chạy theo trào lưu. Thích ứng không có nghĩa thay đổi theo mọi biến động; quản lý thay đổi không phải áp đặt bằng mệnh lệnh. Đó là quá trình xác định hướng đi, chọn thời điểm, chuẩn bị nguồn lực, tạo đồng thuận, kiểm soát rủi ro và điều chỉnh trên cơ sở bằng chứng.

Đổi mới giáo dục phổ thông nếu không để các bên cho rằng đó là thay chương trình, sách giáo khoa, kỳ thi hay phương pháp đánh giá… Đó là quá trình điều chỉnh có định hướng: thay những gì không còn phù hợp, giữ giá trị đã được kiểm chứng, khắc phục bất cập và thử nghiệm giải pháp có cơ sở khoa học. 

Điều đáng quan tâm không phải hệ thống thay đổi bao nhiêu lần, mà sau mỗi lần, học sinh có học tốt hơn, giáo viên có điều kiện làm nghề tốt hơn và xã hội có thêm niềm tin vào giáo dục hay không. Chính nhà quản lý phải thấu hiểu và truyền thông chứ không chỉ hướng đến dư luận hay kỳ vọng về hai từ: ổn định.

Thay đổi, dù đúng đắn và cần thiết, vẫn phải được chuẩn bị chu đáo trước khi triển khai. Đặc biệt trong giáo dục phổ thông, nơi mọi điều chỉnh đều tác động trực tiếp đến học sinh, giáo viên, nhà trường và phụ huynh, truyền thông chính sách có ý nghĩa rất quan trọng. Cần thông tin sớm, rõ ràng, nhất quán về mục tiêu, nội dung, lộ trình và những tác động dự kiến của sự thay đổi; tránh để khoảng trống thông tin dẫn đến suy diễn, tâm lý lo lắng hoặc những cách hiểu thiếu thống nhất. 

Cùng với truyền thông phải có hướng dẫn triển khai cụ thể, tập huấn đầy đủ và cơ chế hỗ trợ kịp thời cho các cơ sở giáo dục. Một chủ trương tốt chỉ có thể đi vào cuộc sống khi người thực hiện hiểu đúng, biết cách làm và có đủ điều kiện để thực hiện. Đổi mới không chỉ cần đúng về chủ trương, mà còn phải thuyết phục trong truyền thông và khả thi trong tổ chức thực hiện.

Đổi mới đích thực không nằm ở việc làm cho mọi thứ khác đi, mà ở năng lực làm cho điều cần thiết tốt hơn. Giáo dục cần ổn định về mục tiêu, vững vàng về giá trị nhưng linh hoạt về phương thức; kiên định với định hướng phát triển con người nhưng không bảo thủ trước thời đại. Cần đủ tỉnh táo để phân biệt thay đổi với xáo trộn, đủ bản lĩnh để dẫn dắt thay đổi và đủ trách nhiệm để không biến đổi mới thành gánh nặng cho người trực tiếp làm giáo dục.

TP.HCM hướng dẫn chi tiết bố trí nhân sự sau sắp xếp trường học

Trưa 19-8, Sở Giáo dục và Đào tạo TP.HCM đã có văn bản hướng dẫn việc sắp xếp trường học ở các phường, xã. Văn bản nêu rõ các nguyên tắc bố trí hiệu trưởng, giáo viên, nhân viên hỗ trợ giáo dục...