Nghị quyết 19/NQ-TW đưa ra yêu cầu: “Cải thiện môi trường đầu tư, kinh doanh, phấn đấu thuộc nhóm dẫn đầu ASEAN và tiệm cận chuẩn mực về môi trường kinh doanh và đổi mới sáng tạo của các nền kinh tế phát triển” và “tăng cường cơ chế đặt hàng, giao nhiệm vụ của Nhà nước; có cơ chế đột phá thúc đẩy liên kết giữa doanh nghiệp lớn với doanh nghiệp nhỏ và vừa, doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo, hợp tác xã, viện nghiên cứu, trường đại học và các trung tâm đổi mới sáng tạo”.

Nhiều chuyên gia và quỹ đầu tư đặt thẳng vấn đề: Muốn giữ chân các kỳ lân tương lai, chúng ta phải chuyển nhanh từ tư duy quản lý thận trọng sang kiến tạo không gian thử nghiệm an toàn, mở lối thoát vốn và đưa Nhà nước trở thành người đồng hành thực thụ.

Giải mã rào cản sandbox: Cần ‘kiến trúc hai tầng’ và quyền được sai trong vùng an toàn

Một trong những điểm nghẽn lớn nhất của doanh nghiệp công nghệ hiện nay là việc xin cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox). Theo ông Phạm Mạnh Tường, Giám đốc sản phẩm Công ty CP Tập đoàn PILA, nhu cầu sandbox lớn nhất hiện nay xuất hiện tại điểm giao thoa giữa các mô hình mới với hệ thống quy định hiện hành chưa bao quát đầy đủ, điển hình như: chia sẻ và khai thác dữ liệu giữa nhiều chủ thể; các quyết định dựa trên AI; định danh và xác thực thông tin; hoặc các mô hình sàn dữ liệu, trung gian dữ liệu khai thác giá trị mà không chuyển giao dữ liệu gốc.

Khi một mô hình đụng chạm cùng lúc đến AI, an ninh mạng, tài chính và bảo vệ dữ liệu cá nhân, trách nhiệm quản lý bị phân tán qua nhiều bộ, ngành. Sự thiếu vắng một đầu mối điều phối khiến thời gian thẩm định kéo dài, tâm lý e ngại trách nhiệm gia tăng. Để gỡ nút thắt này, ông Tường đề xuất kinh nghiệm từ Cơ quan Tiền tệ Singapore (MAS) và Cơ quan Quản lý tài chính Anh (FCA).

Thứ nhất là chính sách tư vấn trước thử nghiệm. Cơ quan quản lý nên ngồi lại với start-up từ giai đoạn thiết kế sản phẩm để chỉ rõ khuôn khổ pháp lý điều chỉnh, xác định rủi ro nào cần loại trừ trước và vấn đề nào được phép đưa vào thử nghiệm. Điều này giúp doanh nghiệp tránh lãng phí nguồn lực khổng lồ rồi mới phát hiện sản phẩm không phù hợp pháp luật.

Thứ hai là kiến trúc sandbox hai tầng. Theo đó, cấp quốc gia ban hành một khung thử nghiệm thống nhất về nguyên tắc và cơ chế phối hợp "một cửa"; trong khi các bộ, ngành chuyên môn trực tiếp đánh giá tiêu chuẩn kỹ thuật và mức rủi ro có thể chấp nhận trong lĩnh vực phụ trách. Mô hình này tránh được cả hai thái cực: phân mảnh "mỗi bộ một kiểu" hoặc tập trung hóa thiếu năng lực chuyên môn sâu.

Thứ ba là phân định ranh giới rủi ro và bảo vệ cán bộ dám phê duyệt. Bản chất sandbox là chấp nhận thất bại có kiểm soát. Phạm vi thử nghiệm cần xác định đa chiều (số lượng người dùng, loại dữ liệu, trần thiệt hại tối đa, trách nhiệm bồi hoàn được định trước). Nếu doanh nghiệp tuân thủ đúng quy trình đã phê duyệt mà thử nghiệm vẫn phát sinh kết quả không như kỳ vọng, đó là rủi ro công nghệ chính đáng chứ không phải vi phạm pháp luật. Cán bộ thẩm định cần được pháp luật bảo vệ khi ra quyết định đúng thẩm quyền, minh bạch và có động cơ trong sáng.

Đừng để quy định niêm yết là ‘chiếc áo quá chật’

Bên cạnh việc thử nghiệm công nghệ, bài toán "lối ra" (exit) cho các nhà đầu tư mạo hiểm đang là nút thắt chí tử quyết định dòng vốn ngoại có ở lại Việt Nam hay không. Theo nhiều chuyên gia, hiện nay các quỹ ngoại rót vốn vào start-up công nghệ với chu kỳ 5-10 năm nhưng việc tìm kiếm thanh khoản trong nước gần như bế tắc.

Bà Hoàng Thị Kim Dung, Giám đốc quốc gia Quỹ Đầu tư mạo hiểm Genesia Ventures Việt Nam, chỉ ra thực tế đáng suy ngẫm: Việt Nam hiện là thị trường có điều kiện niêm yết khắt khe nhất trong số bốn quốc gia mà quỹ đang đầu tư (gồm Nhật Bản, Ấn Độ, Indonesia và Việt Nam). Tiêu chuẩn bắt buộc doanh nghiệp phải "có lãi 2 năm liên tiếp và không có lỗ lũy kế" hoàn toàn đi ngược lại bản chất của các start-up công nghệ tăng trưởng nhanh - nhóm doanh nghiệp chấp nhận đốt vốn cho R&D và mở rộng thị trường trong những năm đầu.

Từ đó, bà Dung kiến nghị khi Ủy ban Chứng khoán Nhà nước hướng tới việc lập sàn giao dịch chuyên biệt dành riêng cho doanh nghiệp đổi mới sáng tạo vào năm 2027, cần thay đổi căn bản tư duy thiết kế:

Song song đó, ông Nguyễn Thành Trung - CEO Sky Mavis - đề xuất cần mở rộng quy định cho phép các sàn tài sản số thí điểm cung cấp thêm các dịch vụ tài chính đa dạng. Khi có hạ tầng giao dịch nội địa đủ chuẩn, doanh nghiệp Việt Nam mới có thể đưa mã nguồn, tài sản số và tài sản trí tuệ về niêm yết, tích lũy giá trị và tạo thanh khoản ngay tại thị trường trong nước thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào các nền tảng nước ngoài.

Khi Nhà nước là khách hàng đầu tiên - bệ phóng đưa trí tuệ Việt vươn tầm

Để nuôi dưỡng một hệ sinh thái khởi nghiệp mạnh mẽ, dòng vốn tư nhân thôi chưa đủ mà cần có vai trò dẫn dắt và tạo thị trường từ phía Nhà nước. Ông Võ Xuân Hoài, Phó giám đốc Trung tâm Đổi mới sáng tạo quốc gia (NIC), khẳng định: Một trong những khó khăn lớn nhất của các start-up công nghệ non trẻ không phải là thiếu ý tưởng, mà là không tìm thấy đầu ra cho sản phẩm thương mại hóa.

"Lịch sử các cường quốc công nghệ cho thấy nhiều tập đoàn khổng lồ trên thế giới lớn mạnh được là nhờ Nhà nước đóng vai trò là khách hàng đầu tiên thông qua các đơn đặt hàng R&D và mua sắm công tiên phong", ông Hoài nhấn mạnh. Khi cơ quan nhà nước mạnh dạn sử dụng giải pháp công nghệ nội địa, điều đó không chỉ mang lại doanh thu sống còn mà còn tạo ra tấm vé bảo chứng uy tín mạnh mẽ nhất để doanh nghiệp vươn ra khu vực và toàn cầu.

Cùng với việc ban hành cơ chế vốn mồi từ ngân sách nhà nước để liên kết cùng tư nhân thành lập các quỹ mạo hiểm, hệ thống các trung tâm đổi mới sáng tạo (như NIC) đang tích cực đóng vai trò kết nối bài toán lớn của các tập đoàn, địa phương với các start-up. Việc đưa start-up "đứng trên vai người khổng lồ" sẽ giúp sản phẩm công nghệ Việt nhanh chóng tiếp cận hàng triệu người dùng và hòa vào chuỗi cung ứng toàn cầu.

Đã đến lúc thể chế không chỉ dừng lại ở vai trò quản lý hay cấp phép, mà phải trở thành bệ đỡ kiến tạo, gỡ bỏ nỗi sợ rủi ro và trao niềm tin cho các nhà sáng lập. Chỉ khi có được một hạ tầng pháp lý thông thoáng, sàn giao dịch linh hoạt và một thị trường khởi đầu ngay tại quê nhà, start-up Việt mới có thể tự tin định danh và giữ trọn giá trị trên chính mảnh đất hình chữ S.

Làm gì để start-up Việt không phải sang Singapore?

Một nghịch lý đang âm thầm diễn ra trong làng công nghệ: chất xám, đội ngũ kỹ sư và hoạt động R&D vận hành tại Việt Nam, nhưng chiếc “giấy khai sinh” pháp nhân, dòng vốn hàng triệu USD và giá trị tài sản trí tuệ lại chọn Singapore làm bến đỗ.