Vụ việc hai tài xế chém nhau sau va chạm giao thông nhỏ tại cửa khẩu quốc tế Cha Lo, Quảng Trị và tài xế đánh chết người tại Hòa Khánh, Tây Ninh vừa qua dù rất đau lòng, nhưng đáng buồn hơn lại không phải là cá biệt. Đây chính là nổi đóa trên đường, một hiện tượng phổ biến trong giao thông.

"Con quái vật" sau tay lái

Theo tâm lý học giao thông, nổi đóa trên đường (road rage) được định nghĩa là những hành vi gây hấn cực đoan liên quan đến việc điều khiển phương tiện giao thông. Hiện tượng này xảy ra khi người lái xe bùng phát giận dữ bất thường, mất kiểm soát, dẫn đến bạo lực thể chất.

Tại sao một người bình thường hiền lành lại có thể hóa thành quái vật khi cầm lái? Các nghiên cứu tâm lý học chỉ ra 3 nguyên nhân chính:

(1) Hiệu ứng "lồng kính"

Khi ngồi trong ô tô, lớp vỏ kim loại và kính cách âm tạo ra ảo giác về sự an toàn và tách biệt. Người lái xe sẽ cảm thấy mình như ẩn danh, không phải chịu trách nhiệm xã hội trực tiếp như khi giao tiếp mặt đối mặt.

Điều này làm giảm khả năng tự kiềm chế, khiến họ dễ dàng buông lời chửi rủa hoặc hành động thô bạo mà bình thường họ không bao giờ làm.

(2) Cơ chế "dịch chuyển gây hấn"

Chiếc xe thường là nơi hứng chịu những áp lực dồn nén từ cuộc sống. Một người vừa bị sếp khiển trách, đang lo lắng về nợ nần, hay cãi nhau với người thân... sẽ mang theo "khối thuốc nổ" tâm lý đó lên xe.

Chỉ cần một tia lửa nhỏ, như hai vụ va quẹt nêu trên, "khối thuốc nổ" đó sẽ bị kích hoạt. Người lạ kia vô tình trở thành nơi trút giận.

(3) Thiên kiến thù địch

Trong trạng thái căng thẳng, não bộ có xu hướng quy chụp mọi hành động của người khác là ác ý. Một chiếc xe đang đi chậm phía trước sẽ không được hiểu là "có thể đang gặp sự cố" mà bị mặc định là "cố tình gây sự".

Suy nghĩ này kích hoạt bản năng tự vệ và mong muốn trả đũa.

Hạ hỏa trước khi quá muộn

Trong tình hình hạ tầng giao thông còn nhiều bất cập và áp lực cuộc sống cao, việc loại bỏ hoàn toàn các yếu tố gây ức chế khi lái xe là không thể. Do đó, biện pháp hiệu quả nhất chính là kỹ năng quản trị cảm xúc của mỗi tài xế.

Khi xảy ra sự việc, có thể áp dụng các cách thức sau:

Quy tắc 5 giây

Khi bị tạt đầu xe hoặc va chạm, não bộ sẽ kích hoạt phản ứng "chiến đấu" ngay lập tức. Hãy đếm ngược từ 5 xuống 1 trước khi làm bất cứ điều gì (bấm còi, hạ kính, mở cửa). 5 giây này là thời gian quý báu để vỏ não trước trán giành lại sự trấn tĩnh.

Nguyên tắc Hanlon

Áp dụng nguyên tắc Hanlon (Hanlon's razor): không phải ai cũng muốn làm hại mình. Hãy nghĩ rằng tài xế kia đang vội đi cấp cứu hoặc tay lái họ yếu và đang hoảng sợ. Sự thương cảm hoặc thậm chí là coi thường sẽ an toàn hơn nhiều so với thù hận.

Không rời khỏi xe khi đang nóng giận

Trong hai vụ việc nêu trên, hành động lao xuống xe là bước ngoặt dẫn đến bạo lực. Nếu có va chạm, hãy ngồi yên, hít thở sâu, khóa cửa xe và gọi cơ quan chức năng hoặc bảo hiểm. Việc cách ly vật lý sẽ giúp ngăn chặn cơn giận dữ đang bùng phát.

Về lâu dài, điều cần thiết là xác định tư duy: bị tắc đường hay gặp người đi ẩu chắc chắn sẽ xảy ra. Như vậy sẽ ít thất vọng và tức giận hơn khi sự việc xảy ra. Đồng thời cũng cần xác định rõ ràng mục tiêu duy nhất: đi đến nơi, về đến chốn. Lúc này, việc ăn thua đủ trên đường sẽ tự nhiên được cân nhắc.

Khóa học quản lý sự giận dữ

Tuy nhiên, với những tài xế có xu hướng bạo lực, quản trị cảm xúc cá nhân không phải là điều dễ dàng và cũng không phải nỗ lực bản thân là được. Cần phải có sư khuyến khích, hỗ trợ và chế tài của pháp luật.

Tại Đức, những tài xế có hành vi lái xe thiếu kiểm soát có thể bị đình chỉ giấy phép lái xe và buộc phải tham gia kỳ kiểm tra sức khỏe tâm lý, thường gọi thông tục là "Bài sát hạch ngốc nghếch".

Kỳ kiểm tra này không sát hạch lại lý thuyết mà kiểm tra về sức khỏe, phản xạ với máy tính và tâm lý để đảm bảo sự thay đổi nhận thức và kiểm soát hành vi. Chỉ khi được xác nhận an toàn thì mới được cấp phép lái xe lại.

Còn tại Anh, những tài xế vi phạm lần đầu hoặc vi phạm nhẹ sẽ được tham gia khóa học nâng cao nhận thức thay vì nộp phạt và trừ điểm, gọi là NDORS (National Driver Offender Retraining Scheme). Các khóa học này phân tích cho tài xế hiểu tại sao họ phạm lỗi và hậu quả tiềm tàng là gì, tập trung vào nhận thức để thay đổi hành vi. Có 6 khóa NDORS với các chủ đề khác nhau.

Có lẽ, nước ta cũng cần có bài sát hạch và các khóa học tương tự, chẳng hạn như một khóa học về quản lý sự giận dữ.

Bị kiểm tra nồng độ cồn, tài xế kéo kính xe kẹp tay CSGT rồi tăng ga bỏ chạy

Bị kiểm tra, tài xế bất ngờ giữ tay thiếu tá Nguyễn Văn Đông, kéo kính xe rồi tăng ga bỏ chạy, khiến anh bị kẹt tay phải đu theo ô tô.