Một tài liệu của Library of Congress Country Studies cho biết “Ngay cả trước khi chiến tranh VN chấm dứt, Nhật đã thiết lập quan hệ với Việt Nam Dân chủ cộng hòa và đã mở sứ quán tại Hà Nội ngay từ tháng 10-1975 sau khi VN thống nhất.

Về điểm này, giáo sư sử học Tsuboi Yoshiharu (Đại học Waseda) cho biết thêm chi tiết: “Nhật Bản và nước Việt Nam Dân chủ cộng hòa đã thiết lập quan hệ ngoại giao chính thức qua một hiệp định ký ngày 21-9-1973, tại Paris. Đó là một trong những động thái đáng lưu ý của Bộ Ngoại giao Nhật lúc bấy giờ (duới thời Bộ trưởng Ohira Masayosi), sau một năm rưỡi đàm phán bí mật”.

Tại sao Nhật lại thiết lập quan hệ ngoại giao với Chính phủ Việt Nam Dân chủ cộng hòa, bất chấp sự phản đối của Mỹ và trước khi chiến tranh kết thúc? Theo GS Tsuboi, lý do là các chính khách Nhật Bản và các nhà ngoại giao Nhật đã nhận thức rõ một VN thống nhất chắc chắn sẽ là một nhân tố quan trọng góp phần cho sự ổn định, phát triển và thịnh vượng trong khu vực Đông Nam Á, và dĩ nhiên đó là điều rất tốt đối với Nhật Bản, xét cả về trung hạn cũng như dài hạn.

Hơn nữa, dư luận Nhật bấy giờ nói chung ủng hộ việc Nhật có một chính sách như vậy đối với VN Dân chủ cộng hòa. Và khi chiến tranh VN kết thúc ngày 30-4-1975, đúng theo tinh thần của hiệp định thiết lập quan hệ ngoại giao hai nước, Chính phủ Nhật bắt đầu cung cấp viện trợ chính thức (ODA) cho VN kể từ năm 1977.

Kể từ năm 1992, Nhật luôn chiếm vị trí số 1 trong viện trợ ODA cho VN. Chỉ trong giai đoạn 1992-2002, tổng số ODA Nhật dành cho VN đạt 8,2 tỉ USD, chiếm gần 40% tổng viện trợ quốc tế dành cho VN. Và chính sách hỗ trợ ODA của Nhật cho VN tỏ ra khá ổn định, ngay cả khi đây là giai đoạn mà kinh tế Nhật đang suy thoái sau thời kỳ phát triển mạnh mẽ đầu những năm 1990.

Theo GS Tsuboi, hỗ trợ của Nhật đối với sự phát triển của VN dựa trên cơ sở của mối quan hệ chính trị và kinh tế chặt chẽ nhưng đồng thời cả vì các lý do nhân đạo và xã hội. Nhật chú trọng hỗ trợ VN trong việc chuyển sang nền kinh tế thị truờng, xây dựng môi trường đầu tư và thiết lập hạ tầng phục vụ phát triển và tăng cường năng lực cạnh tranh. Cũng xuất phát từ nhận thức đó, các dự án do Chính phủ Nhật viện trợ đều luôn ưu tiên cho các hoạt động xóa đói giảm nghèo, giáo dục, y tế, phát triển các địa phương, phát triển đô thị và môi trường.

Uu tiên hỗ trợ của Nhật đối với VN hiện nay tập trung trong ba lĩnh vực: thúc đẩy tăng trưởng, cải thiện môi trường sinh hoạt và xã hội, và xây dựng thể chế.

Để thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, vai trò của “động lực cho sự tăng trưởng” (khu vực kinh tế tư nhân, trong đó có cả đầu tư trực tiếp của nước ngoài), các “chế độ, chính sách” đúng đắn và các cơ sở cho hoạt động kinh tế (cơ sở hạ tầng kinh tế và nguồn nhân lực) là rất quan trọng. Vì vậy Chính phủ Nhật coi trọng việc cải thiện môi trường đầu tư, phát triển các doanh nghiệp vừa và nhỏ và khu vực kinh tế tư nhân, hoàn chỉnh cơ sở hạ tầng kinh tế (giao thông vận tải, điện lực, thông tin), đào tạo nguồn nhân lực cho tăng trưởng kinh tế, cải cách các khu vực kinh tế trong đó có các doanh nghiệp nhà nước.

Phía Nhật cho rằng không phải tất cả các vấn đề liên quan đến môi trường sinh hoạt và xã hội đều có thể giải quyết được nếu chỉ bằng tăng trưởng kinh tế, thậm chí có khi cùng với sự tăng trưởng kinh tế, có những vấn đề về môi trường sinh hoạt và xã hội lại càng trầm trọng hơn. Cải thiện môi trường sinh hoạt và xã hội là rất quan trọng trên quan điểm xã hội và nhân đạo, hơn nữa nó cũng chính là để hình thành nên những điều kiện căn bản cho thúc đẩy tăng trưởng kinh tế trong tương lai. Với nhận thức như vậy, Chính phủ Nhật coi trọng việc hỗ trợ các hoạt động xóa đói giảm nghèo, giáo dục, y tế, phát triển các địa phương, phát triển đô thị và môi trường.

Xây dựng thể chế làm cơ sở cho xã hội và kinh tế có vai trò quan trọng không thể thiếu cả đối với tăng trưởng kinh tế, và khắc phục các vấn đề về môi trường sinh hoạt và xã hội. Chính phủ Nhật đang hỗ trợ việc thúc đẩy hoàn thiện hệ thống pháp lý, cải cách chế độ công chức và cải cách tài chính của VN.

GS Tsuboi viết: “Có thể sẽ không ai phản đối ý tưởng về việc hỗ trợ tập trung theo ba hướng ưu tiên: thúc đẩy tăng trưởng, cải thiện môi trường sinh hoạt và xã hội, xây dựng thể chế trên thực tế có thể xem là “những viên đá tảng” của hỗ trợ phát triển, và điều này không chỉ được áp dụng cho riêng VN mà được coi như là nguyên tắc chung trong chính sách “phát triển kinh tế” được xây dựng nhằm hỗ trợ bất kỳ nước chậm phát triển nào.

Nhưng điều đáng nói là khi áp dụng chính sách “ba hỗ trợ” theo trọng điểm này, các chính sách nhằm tăng cường phát triển kinh tế thường mâu thuẫn với cải thiện mức sống và xã hội. Một thí dụ rất kinh điển là việc xây dựng các đường cao tốc.

Một mặt, với cái nhìn ở tầm vĩ mô, người ta có thể lý luận rằng những dự án như vậy rất cần thiết cho sự phát triển nền kinh tế đất nước. Nhưng mặt khác, cũng có người đứng trên quan điểm ở tầm vi mô để phản ứng lại việc giải tỏa và di dân để phục vụ việc xây dựng con đường đó. Vì điều đó không chỉ ảnh hưởng trực tiếp đến cuộc sống của người dân mà còn làm thay đổi quan trọng môi trường tự nhiên trong khu vực”.

Phóng to