Đó không chỉ là niềm vui của một cựu chiến binh, mà còn là sự nhẹ nhõm sau hàng chục năm đau đáu với lời hứa tìm đồng đội. Ít ai biết bà Xanh là nhân chứng quan trọng giúp lực lượng chức năng tìm kiếm được nhiều hài cốt liệt sĩ tại đây.

Tuổi 14 làm giao liên, tuổi 20 vào ngục tù

Năm 1964, khi mới 14 tuổi, bà Xanh tham gia cách mạng làm du kích rồi giao liên xã Đại Đồng (nay là xã Hà Nha). Ngoài thu mua lương thực, bà còn xây dựng cơ sở tiếp tế, làm du kích mật, bám địch, phối hợp diệt ác.

Năm 1970, tròn 20 tuổi, bà bị địch bắt, giam tại nhà lao Hội An. Dù bị đánh đập "chết đi sống lại", bà vẫn kiên quyết không khai cơ sở. Ra tù, bà tiếp tục hoạt động tại Ban Tài mậu huyện Đại Lộc, phụ trách thu mua lương thực phục vụ chiến dịch Thượng Đức.

Thượng Đức trong ký ức của bà là nơi có vô số chiến sĩ tuổi mười tám, đôi mươi ngã xuống. Mẹ bà, liệt sĩ Nguyễn Thị Cựu, cũng hy sinh năm 1966. Mất mát ấy khiến bà luôn đau đáu nguyện vọng đưa đồng đội trở về.

Sau ngày đất nước thống nhất, đặc biệt từ năm 2001, bà Xanh tích cực tham gia quy tập hài cốt liệt sĩ. Một mình đạp xe khắp nơi hỏi thăm người đi rừng, hễ nghe có dấu tích mộ liệt sĩ là bà khoác ba lô, mang gạo, muối, rựa rồi băng rừng xác minh.

Có khi bà dùng chính khoản trợ cấp ít ỏi để cảm ơn người cung cấp thông tin. Xác định được vị trí, bà phối hợp với chính quyền cất bốc, quy tập về nghĩa trang; trường hợp biết danh tính thì bàn giao cho gia đình.

Chỉ riêng năm 2010, bà góp phần phát hiện, quy tập hơn 43 hài cốt liệt sĩ ở vùng núi Đại Lộc. Trong khoảng 20 năm, bà cùng cơ quan chức năng và thân nhân đưa hơn 170 hài cốt liệt sĩ về với đất mẹ.

Có người gọi bà là "bà Xanh khùng" vì dành trọn tiền trợ cấp đi tìm đồng đội. Nhưng với thân nhân liệt sĩ, bà là ân nhân.

Ông Nguyễn Hữu Đạo (trú phường Hạp Lĩnh, TP Bắc Ninh) bày tỏ gia đình ông không thể nào quên ơn bà Xanh đã giúp tìm được mộ anh trai là liệt sĩ Nguyễn Quang Đáng vào năm 2011. Hơn 15 năm qua, gia đình ông vẫn giữ liên lạc, thường xuyên hỏi thăm sức khỏe và coi bà như người thân. 

Nhiều gia đình đã tìm được hài cốt liệt sĩ hơn một thập kỷ trước, vậy mà ngày ngày vẫn trò chuyện, hỏi thăm sức khỏe, coi bà Xanh như người nhà. Có gia đình ở Hà Nội sau khi tìm được người thân đã mời bà ra thủ đô, giúp bà thực hiện ước mơ vào lăng viếng Bác Hồ.

Người giữ ký ức về hang Đá Sập

Giờ đây, dù tuổi cao, sức khỏe giảm sút do di chứng chất độc da cam, bà vẫn đau đáu về hang Đá Sập (xã Hà Nha) - nơi bà từng nhiều lần gùi gạo tiếp tế cho bộ đội ta.

Hang Đá Sập (còn gọi hang Thương Nghiệp, K600) từng là nơi tập kết của nhiều đơn vị như Trung đoàn 31, 36, 141, Trung đoàn Pháo binh 575, lực lượng Vận tải 130, Bệnh xá 78... Ngày 25-4-1969, bom pháo địch giội dữ dội khiến đất đá sạt lở bịt kín cửa hang, nhiều cán bộ, chiến sĩ mắc kẹt và hy sinh.

Sau chiến tranh, bà Xanh và nhiều cựu chiến binh nhiều lần quay lại thắp hương, tìm kiếm hài cốt đồng đội nhưng cửa hang đã bị đá lấp kín. Bà từng kiến nghị dựng bia tưởng niệm song chưa thể thực hiện. "Trong lòng tôi vẫn thấy có lỗi vì biết còn nhiều anh em nằm ở đó mà chưa đưa được về" - bà nghẹn ngào.

Khi Bộ Chỉ huy Quân sự TP Đà Nẵng triển khai Chiến dịch 500 ngày đêm tìm kiếm hài cốt liệt sĩ tại hang Đá Sập, bà Xanh đã cung cấp nhiều ký ức và thông tin quý giá.

Là người trực tiếp đến nhà bà Xanh thu thập thông tin, thiếu tá Cao Văn Long - Ban Chính sách, Phòng Chính trị, Bộ Chỉ huy Quân sự TP Đà Nẵng - cho biết từ thông tin của bà Xanh và nhiều nhân chứng lịch sử khác, đơn vị có thêm cơ sở xác định vị trí tìm kiếm. Đến nay, đoàn công tác đã cất bốc được 7 hài cốt liệt sĩ.

Thượng tá Lê Huy Từ - Phó Ban Liên lạc Trung đoàn Pháo binh 575, thông tin thêm, nhiều đồng đội khi trở lại chiến trường đều tìm đến nhà bà Xanh, bởi bà là nhân chứng hiếm hoi nắm rõ địa bàn và lịch sử chiến đấu khu vực.

Ông Đào Đình Tuấn - Phó chủ tịch Ủy ban MTTQ Việt Nam, Chủ tịch Hội Cựu chiến binh xã Hà Nha - đánh giá bà Xanh là người rất tâm huyết với việc tìm kiếm, đưa các liệt sĩ còn nằm lại chiến trường về nghĩa trang. 

Do tuổi cao, sức yếu, những năm gần đây bà không còn trực tiếp tham gia tìm kiếm, nhưng tâm nguyện tìm đồng đội vẫn luôn đau đáu trong lòng. 

Trong chuyến công tác ở xã Hà Nha mới đây, khi đến thăm nhà, ông Từ đã bày tỏ sự cảm phục đối với bà Xanh khi đã giúp rất nhiều gia đình tìm được hài cốt liệt sĩ.

Với những đóng góp bền bỉ, bà Xanh được phong tặng huân chương kháng chiến, huy chương giải phóng, nhiều lần được các cấp biểu dương, khen thưởng.

Trong ngôi nhà của mình, bà dành một vị trí trang trọng để treo huân chương, huy chương, giấy khen. Tuy vậy, với nữ giao liên năm xưa, phần thưởng lớn nhất là khoảnh khắc các anh hùng liệt sĩ được trở về trong vòng tay đất mẹ. Đó cũng là món nợ ân tình mà bà đã dành cả cuộc đời để thực hiện…

Đà Nẵng tìm thấy 2 hài cốt liệt sĩ trong hang đá từng phát hiện 5 hài cốt

Chiều 20-7, Đội Tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ thuộc Bộ Chỉ huy quân sự thành phố Đà Nẵng đã phát hiện thêm 2 hài cốt ở hang Đá Sập, xã Hà Nha - nơi từng tìm thấy 5 hài cốt liệt sĩ vào ngày 14-7.