Phóng to

Nông dân Ai Cập trồng lúa bằng sức ngựa - Ảnh: Reuters

Theo báo Christian Science Monitor, khủng hoảng lương thực thập niên 1930 bắt nguồn từ cuộc đại suy thoái và kéo dài suốt Chiến tranh thế giới lần thứ nhất do giao thương giữa các nước bị cắt đứt. Cuộc khủng hoảng thứ hai bùng phát vào thập niên 1970 khi Liên Xô ào ạt mua vào ngũ cốc từ Mỹ để giải quyết tình trạng mùa màng thất bát, đẩy giá ngũ cốc tăng cao và hiệu ứng của nó lan đến tận Đông Phi và châu Á. Giá cả nông sản chỉ hạ nhiệt từ năm 1975 khi Washington và Matxcơva đạt thỏa thuận về buôn bán ngũ cốc. Thỏa thuận này điều tiết việc mua ngũ cốc của Liên Xô và trấn tĩnh các thị trường bằng cách chấm dứt tình trạng tăng giá đột ngột.

Hai sự kiện đó để lại một bài học rõ ràng: sự minh bạch và giao thương thường xuyên giữa các thị trường lớn có thể ngăn chặn hiện tượng tăng giá.

Những phản ứng có lợi

Tương tự hai cuộc khủng hoảng trước đây, chính phủ các nước đã có những hành động để bảo vệ người tiêu dùng hoặc nhà sản xuất trong nước. Những phản ứng được đánh giá đem lại hiệu quả tích cực là giảm thuế nhập khẩu để làm giá thực phẩm rẻ hơn, cải thiện cơ sở hạ tầng để giúp đỡ các nhà sản xuất trong nước và chi tiền để tăng hỗ trợ thực phẩm cho người nghèo (đây là cách mà Mauritania và Ai Cập đã làm). Theo các tổ chức phi chính phủ, chi tiền có hiệu quả hơn cấp phát lương thực.

Về dài hạn, người phát ngôn của Tổ chức Oxfam Amy Barry kêu gọi các biện pháp cơ bản như cải thiện kho bãi, đường sá, cảng biển... để đảm bảo cạnh tranh bình đẳng cho các nhà sản xuất nhỏ ở những nước đang phát triển. Một ví dụ tiêu biểu: các tuyến đường giao thông hoạt động tốt tại CHDC Congo đã giúp kềm hãm giá lương thực ở nước này trong năm 2006.

Những phản ứng không có lợi

Như dự đoán, chính phủ nhiều nước đã vội vã hạn chế xuất khẩu để đảm bảo người dân nước mình không bị đói vì thực phẩm bị xuất sang nước khác. Nhưng lịch sử cho thấy việc kìm hãm trong nước có nguy cơ dẫn đến khan hiếm lương thực toàn cầu, đẩy giá lên. Campuchia và Pakistan gần đây đã bãi bỏ lệnh hạn chế xuất khẩu gạo ban hành hồi tháng ba vừa qua, nhờ đó giá gạo đã có phần hạ nhiệt.

Về lâu dài, các nhà phân tích nói rằng việc trợ giá và đánh thuế mà châu Âu và Mỹ đang áp dụng để bảo vệ người nông dân trong nước cần phải được giảm thiểu. Theo giáo sư Wyn Grant, chuyên gia chính sách lương thực và nông nghiệp thuộc Trường đại học Warwick (Anh), "trợ giá đánh đồng, không định hướng sẽ không có tác dụng gì với những sản phẩm được tạo ra. Việc đánh thuế cao để bảo hộ nông nghiệp trong nước cũng khiến các nhà xuất khẩu thuộc thế giới thứ ba khó thâm nhập ngành nông nghiệp thế giới".

Về dài hạn, phải làm gì để chống đói cho nhân loại?

Các chuyên gia đã đề nghị những biện pháp để đảm bảo ổn định lương thực thế giới:

- Giảm lượng ngũ cốc dùng để chế biến ethanol tại Mỹ.

- Tăng hiệu quả sử dụng nước. Theo Lester Brown, người đứng đầu Viện Chính sách trái đất tại Washington, cần phát động nỗ lực toàn cầu để tăng năng suất sử dụng nước, tương tự như đã tăng năng suất sử dụng đất trong những năm 1950.

- Đầu tư nhiều hơn cho lĩnh vực nghiên cứu công nghệ mới về lương thực. Theo giáo sư Wyn Grant, những tiến bộ do các công ty đa quốc gia tạo ra chưa đủ tin cậy. Các chính phủ phải vào cuộc, đặc biệt trong lĩnh vực thực phẩm biến đổi gen, vốn hứa hẹn sản lượng cao hơn.

- Cải cách các qui tắc thương mại quốc tế để giúp những nước đang phát triển duy trì những công cụ hỗ trợ người nông dân trong nước. Amy Barry, người phát ngôn Tổ chức Oxfam, nhận định những thập kỷ tự do hóa thương mại đã giật các công cụ chính sách khỏi tay của chính phủ các nước đang phát triển, đẩy họ vào vị trí dễ bị tổn thương hơn.

- Hình thành mô hình nông nghiệp mới, dựa trên những tiêu chuẩn khác về chất lượng, trong đó chú trọng các yếu tố hàm lượng dinh dưỡng, mức độ thải khí carbon, lượng nước tiêu hao, sự đa dạng sinh học, phúc lợi động vật, công bằng xã hội...

THANH TRÚC