Manga Mushishi của Yuki Urushibara không có những trận chiến long trời lở đất, không có nhân vật sở hữu sức mạnh để cứu thế giới, cũng chẳng có những nút thắt kịch tính liên tục buộc người đọc phải lật trang. 

Thế nhưng, hơn hai thập kỷ sau khi ra mắt, Mushishi vẫn được xem là một trong những tác phẩm manga xuất sắc nhất của truyện tranh Nhật Bản thế kỷ 21.

Ra mắt trên tạp chí Afternoon của Kodansha từ năm 1999, Mushishi kể về Ginko, một người hành nghề mushishi - những người có khả năng nhìn thấy và nghiên cứu mushi, một dạng sinh vật nguyên thủy tồn tại song song với thế giới thực. 

Mushi không hẳn là yêu quái, ma quỷ hay những thế lực siêu nhiên theo cách con người thường hình dung. Chúng giống một phần vô hình của tự nhiên, tồn tại trước cả cây cối, động vật và con người.

Ginko rong ruổi qua những vùng nông thôn Nhật Bản, tìm đến những nơi xảy ra hiện tượng kỳ lạ liên quan đến mushi. Có người mất khả năng nghe âm thanh, có người nhìn thấy những người đã chết, có đứa trẻ sở hữu khả năng khiến những bức tranh trở thành hiện thực. Những hiện tượng tưởng chừng không thể giải thích ấy đều có một nguyên nhân, nhưng lời giải không phải lúc nào cũng đồng nghĩa với một cái kết có hậu.

Không có thiện và ác tuyệt đối

Một trong những điểm hấp dẫn nhất của Mushishi nằm ở cách Yuki Urushibara xây dựng mushi.

Chúng không phải những con quái vật cần bị tiêu diệt. Mushi cũng không có ý định thống trị hay hủy diệt con người. Chúng đơn giản tồn tại, sinh sản và tìm cách thích nghi với môi trường, giống như mọi dạng sống khác. Vấn đề chỉ xuất hiện khi sự tồn tại của chúng va chạm với con người.

Một loài mushi có thể khiến người ta sống lại sau khi chết. Một loài khác ký sinh vào cơ thể và lấy đi nhiệt lượng hoặc ký ức của vật chủ. 

Có mushi mang đến mùa màng bội thu nhưng đồng thời đẩy một con người đến cái chết.

Chính vì vậy, Ginko hiếm khi đóng vai một "thầy trừ tà" theo nghĩa truyền thống. 

Anh không tìm cách tiêu diệt mọi mushi. Thay vào đó, anh quan sát, tìm hiểu nguyên nhân và cố gắng đưa con người trở lại trạng thái cân bằng với tự nhiên.

Quan điểm này khiến những câu chuyện trong Mushishi có cảm giác rất khác so với nhiều tác phẩm fantasy khác. 

Không tồn tại một thế lực tà ác để người hùng đánh bại. Cũng không có ranh giới rõ ràng giữa nạn nhân và thủ phạm. Đôi khi, chính con người vì lòng tham, sợ hãi hoặc tuyệt vọng mà khiến tình hình trở nên tồi tệ hơn.

Những câu chuyện nhỏ nhưng dư âm lớn

Cấu trúc của Mushishi cũng góp phần tạo nên sức hấp dẫn riêng. Thay vì một cốt truyện dài với hàng trăm chương, manga được chia thành những câu chuyện tương đối độc lập. Mỗi câu chuyện đưa Ginko đến một địa điểm khác, gặp một con người khác và đối mặt với một loại mushi khác.

Một trong những câu chuyện đáng nhớ là Chiếc ghế xanh, mở đầu cho hành trình của độc giả với thế giới Mushishi. Câu chuyện xoay quanh một cậu bé có những bức tranh dường như trở thành hiện thực. Đây là cách mở màn gần như hoàn hảo cho một tác phẩm muốn nói về ranh giới mong manh giữa điều tưởng tượng và thế giới thực.

Quả nặng, lại kể về một hạt giống xuất hiện trên cơ thể một người dân trong làng. Khi hạt giống nảy mầm, mùa màng trở nên bội thu, nhưng người mang nó cũng phải trả giá bằng mạng sống. Ginko có thể giải thích chuyện gì đang xảy ra, nhưng quyết định cuối cùng vẫn thuộc về con người.

Ở Cây vĩnh hằng, một người đàn ông ăn phải quả của một cây tuyết tùng khổng lồ và bắt đầu tiếp nhận ký ức của cái cây. Khi cây bị đốn hạ, câu chuyện trở thành một suy ngẫm buồn bã về mối quan hệ giữa con người và thiên nhiên.

Những câu chuyện như vậy không cần một cú twist gây sốc. Chúng thường kết thúc bằng một cảm giác lặng người, đôi khi là tiếc nuối, đôi khi là thanh thản.

Vẻ đẹp của những điều không được nói ra

Nếu nội dung khiến Mushishi đặc biệt, thì phần hình ảnh của Urushibara khiến tác phẩm trở nên khó quên.

Trái ngược với phong cách manga hành động thường sử dụng những đường nét mạnh, biểu cảm phóng đại và các khung tranh dày đặc, Mushishi có một vẻ đẹp tiết chế. 

Đặc biệt, những trang màu ở đầu mỗi câu chuyện thường mang vẻ đẹp gần như độc lập với phần nội dung phía sau. Chúng không chỉ minh họa cho câu chuyện mà còn thiết lập bầu không khí cho thế giới mà độc giả sắp bước vào.

Thế giới ấy có vẻ giống Nhật Bản trong một thời đại đã biến mất. Con người sống trong những ngôi làng nhỏ, làm nông, đánh cá, săn bắn và phụ thuộc trực tiếp vào thiên nhiên. Thời gian trong Mushishi cũng không được xác định rõ ràng. 

Sự nhập nhằng ấy càng khiến manga giống một câu chuyện truyền thuyết được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Ở trung tâm của tất cả những câu chuyện ấy là Ginko. Anh có thể nhìn thấy mushi, hiểu chúng và xử lý những vấn đề mà người bình thường không thể giải thích. Nhưng Ginko không phải một nhân vật chính kiểu "thay đổi thế giới".

Anh cũng mang trên mình những tổn thương từ quá khứ. Một lần tiếp xúc với mushi khi còn nhỏ khiến Ginko mất đi một phần ký ức và mắt trái. Chính cơ thể đặc biệt của anh lại trở thành nơi thu hút mushi, khiến anh không thể ở lâu tại một địa điểm vì có thể vô tình gây nguy hiểm cho những người thân thuộc.

Do đó, Ginko luôn phải lên đường. Anh đến, quan sát, giúp đỡ rồi rời đi. Anh không cố gắng thay đổi thế giới. Anh chỉ tìm cách giúp những con người mình gặp hiểu được thứ đang xảy ra với họ.

Đôi khi, đó là tất cả những gì một con người có thể làm.

Vì sao một manga hay như vậy vẫn ít được biết đến ở Việt Nam?

Có lẽ một phần nguyên nhân nằm chính ở thứ khiến Mushishi trở nên đặc biệt.

Đây không phải tác phẩm dễ tiếp cận nếu độc giả quen với nhịp kể nhanh của One Piece, Naruto, Demon Slayer hay Jujutsu Kaisen. Không có những màn đấu sức liên tục, không có hệ thống sức mạnh để người xem tranh luận, cũng không có những cliffhanger khiến độc giả phải lập tức tìm chương tiếp theo.

Mushishi yêu cầu người đọc chậm lại. Thậm chí, nếu đọc vào thời điểm không phù hợp, tác phẩm có thể tạo cảm giác quá chậm, quá yên tĩnh hoặc thiếu kịch tính. Nhưng khi đã quen với nhịp kể ấy, sự tĩnh lặng lại trở thành một trong những giá trị lớn nhất của manga.

Mushishi không cố gắng khiến người đọc phấn khích. Nó khiến người đọc quan sát, chiêm nghiệm. Quan sát thiên nhiên. Quan sát con người. Và đôi khi là quan sát những thứ rất nhỏ bé mà trong cuộc sống bình thường chúng ta dễ dàng bỏ qua.

Điều đáng quý nhất ở Mushishi có lẽ là mỗi lần đọc lại, độc giả có thể nhìn thấy một điều khác. 

Khi còn trẻ, câu chuyện về một người phải hy sinh để mùa màng bội thu có thể chỉ là một câu chuyện kỳ ảo. Nhưng nhiều năm sau, nó có thể trở thành câu chuyện về sự lựa chọn và cái giá của lòng vị tha.

Một cái cây bị đốn hạ có thể đơn giản là một chi tiết trong truyện. Nhưng sau khi trải qua những thay đổi của cuộc sống, người đọc có thể nhìn nó như một câu chuyện về ký ức, thời gian và mối liên hệ giữa con người với nơi mình sinh sống.

Tại sao bạn nên đọc Buddha - tuyệt tác manga của Osamu Tezuka về Đức Phật?

Được mệnh danh là 'cha đẻ của manga hiện đại', Osamu Tezuka là một trong những nghệ sĩ có ảnh hưởng lớn nhất đến lịch sử truyện tranh Nhật Bản.