[AUDIO id=1439103738110 alt=Nghe đọc bài: Người “dịch” luật cho dân bản]//static.tuoitre.vn/tto/r/2015/08/09/nguoi-“dich”-luat-cho-dan-ban-1439103324.mp3[/AUDIO]

Đại úy Sằn A Phật trao đổi tình hình an ninh trật tự bằng tiếng Pạc Và với anh Trìu A Nhì, trưởng thôn Cống To, xã Tiên Lãng, huyện Tiên Yên - Ảnh: Đức Hiếu

Sằn A Phật kể chuyện dễ hiểu, dễ nhớ, lại giải thích bằng tiếng dân tộc nên bà con hiểu lắm.

Từ khi được nhận công tác tại đội an ninh Công an huyện Tiên Yên, Sằn A Phật đã đến 85 thôn, khu, bản thuyết phục được nhiều bà con dân tộc thiểu số nghe và làm theo pháp luật bằng chính tiếng dân tộc đó.

Nhiều vụ án tưởng chừng đã đi vào bế tắc, nhưng nhờ Sằn A Phật gỡ được nút thắt bất đồng ngôn ngữ nên án được phá dễ dàng. Đến nay, anh nói thông thạo bốn thứ tiếng: Tày, Hoa, Sán Chỉ, Dao.

Am hiểu ngôn ngữ vùng cao

Tháng 8, nắng trải vàng ruộm những con đường đến thôn Cống To, xã Tiên Lãng, huyện Tiên Yên. Tại sân nhà trưởng thôn Trìu A Nhì, thấy đại úy Sằn A Phật dáng người dong dỏng bước đến, đàn chó trong nhà vẫy đuôi mừng, chạy ra quấn lấy chân anh thân thiết.

Lấy vạt áo chấm mồ hôi lấm tấm trên vầng trán cao, A Phật gọi to: “A Nhì sỏi ốc á?” (Anh Nhì ở nhà à?).

Có tiếng dép loẹt quẹt, người trong nhà đáp lại: “Hày, cắm nhặt ngỏ sỏi ốc, mẩu hi pín tèng” (Vâng, hôm nay tôi ở nhà, không đi đâu cả).

Bước qua bậu cửa, khách hỏi tiếp: “Sỏi cô tí sín dẩu mé nhẻ mằn thày?” (Ở thôn này dạo này có vấn đề gì không?).

A Nhì hồ hởi: “Mẩu dấu mé nhe mằn thày, ón tếnh” (Không vấn đề gì xảy ra cả, ổn định thôi).

Thấy người chiến sĩ công an đi cùng không khỏi bối rối, A Phật cười tươi giải thích trưởng thôn A Nhì là người Dao Thanh Y, đoạn nói chuyện vừa rồi hai anh nói tiếng Pạc Và (tiếng người Hoa).

Người dân tộc ở vùng núi nếu không trao đổi với nhau bằng cùng thứ tiếng sẽ mượn ngôn ngữ thứ ba là tiếng Pạc Và để trao đổi thông tin.

Nhận địa bàn thôn Cống To được ba năm, A Phật thuộc từng bụi cỏ, lùm cây vào nhà người dân. Thôn có 98 hộ thì có đến 90 hộ người dân tộc Dao Thanh Y, còn lại 8 hộ người Kinh mặc nhiên là “thiểu số”.

Để tuyên truyền chính sách, pháp luật trực tiếp cho bà con, người chiến sĩ công an cặm cụi học tiếng Pạc Và. Nhiều từ khó hiểu với bà con, A Phật phải chọn cách nói thật sinh động, cụ thể.

Chẳng vậy mà khi nói đến “ranh giới đất” thì bà con gãi đầu gãi tai, nhưng chỉ cần nói “đất mình đến đây thôi, sang đất kia là phạm luật đấy” thì bà con nghe theo răm rắp.

Ra trường năm 2007, Sằn A Phật được phân công về huyện Tiên Yên công tác. Vẫn còn non trẻ, A Phật được phân công ngay về “điểm nóng” tranh chấp đất lâm nghiệp giữa người dân và công ty lâm nghiệp tại xã Phong Dụ.

Anh Phật nhớ lại: “Lúc đó tình hình căng thẳng lắm, có cả đánh nhau to khiến một người bị thương đi viện. Đến điều tra, hỏi người dân bản thì họ áp dụng “3 không” với cán bộ: không biết, không nói, không trả lời.

Mình ở lại, họ cũng mời rượu, nhưng trong bữa rượu họ to nhỏ bằng tiếng Sán Chỉ rằng không được khai ra nhóm đánh người kẻo đi tù đấy”.

Nghe hết câu chuyện, A Phật đặt bát rượu xuống, điềm tĩnh giới thiệu họ tên, quê quán của mình. Những tiếng xì xầm im bặt, không khí lạnh lẽo đóng băng nhưng mồ hôi của những người dân bản thi nhau rịn ra trên gương mặt tối sầm.

Hồi lâu, một người lắp bắp: “Mày... mày có phải con của Sằn A Liềng, em thằng Sằn A Hải không...? Hèn chi tao thấy quen quen”.

A Phật mỉm cười, đáp lại bằng tiếng Sán Chỉ, câu chuyện đã bại lộ và chỉ cần những người có lỗi nhận sai là được. Sau đó, cũng chính A Phật đứng ra xin cho những người mắc sai lầm nhưng đã nhận thức được lỗi sai được giảm nhẹ, hưởng án treo.

“Các địa bàn dân tộc thiểu số có văn hóa khác nhau nhưng thường khép kín, mình giao tiếp bằng tiếng Kinh thì họ cảm thấy xa lạ, không được cởi mở.

Nhưng quan trọng nhất mình không nên mang pháp luật ra trước, phải phân tích, vận động để họ nhận thức được lỗi sai rồi mới xử lý. Từ đó họ mới sửa đổi được” - anh Phật chia sẻ.

Đến nay đã gần tám năm, mỗi lần gặp lại những người năm xưa tại xã Phong Dụ, Sằn A Phật đều được tiếp đón như một thành viên trong gia đình.

Bắt trùm buôn người nhờ tiếng dân tộc

Cuối năm 2013, những cơn gió đông bắc tràn về tê tái Tiên Yên. Những cửa nhà trong các thôn, bản đóng kín, tiếng xe, tiếng người cũng thưa thớt. Giữa khung cảnh ảm đạm đó, những trinh sát Công an huyện Tiên Yên vẫn thấy nhiều người địa phương di chuyển bất thường khỏi địa bàn.

Cùng thời gian đó, Sằn A Phật (khi đó là thượng úy) đang xử lý một trường hợp người dân tộc thiểu số tên L. trước đó có thời gian xuất cảnh trái phép sang Trung Quốc làm thuê.

Biết L. có những bức xúc do bị ăn chặn tiền công trong ba tháng làm thuê xứ người, anh Phật đã gợi hỏi, lắng nghe tâm sự của L. về những ngày tháng cơ cực làm thuê cũng như đường dây tổ chức đưa người địa phương xuất cảnh trái phép đang hoạt động ngầm.

Để tìm ra chân tướng người chủ mưu, A Phật đã thuyết phục để L. quay lại đường dây, lấy thông tin cụ thể phối hợp cùng lực lượng công an phá án.

“Giờ G” đã điểm, Công an huyện Tiên Yên vây ráp, tóm gọn đường dây đang tổ chức cho 50 người dân tộc thiểu số Dao, Sán Chỉ, Tày các huyện Tiên Yên, Hải Hà, Đầm Hà, Bình Liêu xuất cảnh trái phép sang Trung Quốc lao động làm thuê. 

Tuy nhiên, những người bị bắt không khai kẻ tổ chức, đưa dẫn đoàn, nhiều người còn giả vờ không biết nói tiếng Kinh.

Sự việc tưởng chừng như lâm vào bế tắc. Nhưng ngay sau đó Sằn A Phật đã đề xuất tách thành hai nhóm có quan hệ anh em họ hàng cùng ở Tiên Yên là nhóm người Sán Chỉ ở Khe Ngàn (xã Đại Dực) và nhóm người Dao (xã Bình Sơn và Đông Ngũ), cho ngồi tách phòng. 

Đúng như dự đoán, được ngồi cùng người thân, những người vốn trầm lặng liền chụm đầu xì xào bàn tán bằng tiếng dân tộc mình, thống nhất không khai người đứng đầu cũng như việc đã nộp tiền cho tổ chức...

Tất cả thông tin họ nói đều bằng “sóng ngắn” - tiếng lóng chỉ tiếng dân tộc - để qua mặt lực lượng hữu quan.

Tuy vậy, những người bị bắt đã không biết ngồi ngay bên họ cũng là một người con của thượng ngàn Đại Dực, là người Sán Chỉ, và hơn hết còn thông thạo nhiều ngôn ngữ bản địa.

Gương mặt nghiêm nghị không biến sắc, thượng úy Phật thản nhiên ngồi im như một trạm rađa thu sóng, ghi nhớ từng thông tin về người tổ chức đường dây. 

Có được những thông tin quý báu, chỉ chưa đầy 30 phút đấu tranh, lực lượng công an đã thu thập đầy đủ thông tin về “ông trùm” Chíu Sáng Lềnh (23 tuổi, trú thôn Bình Sơn, xã Đông Ngũ) từ chính những người bất hợp tác trước đó.

Chuyên án kết thúc, Sằn A Phật cùng thủ trưởng báo cáo vụ việc lên giám đốc Công an tỉnh Quảng Ninh. Đây cũng là vụ án đầu tiên về đưa người trái phép qua biên giới được đưa ra khởi tố trên địa bàn toàn tỉnh.

Chân tình với dân

Vài năm gần đây, tại các xã vùng cao Tiên Yên vẫn thường xuyên xuất hiện tình trạng trẻ em bỏ học. Quần áo xộc xệch, nhàu nhĩ, điểm đặc biệt để nhận ra đám trẻ vùng núi từ xa là những chỏm đầu nhiều chỗ chuyển vàng, tóc cháy khét.

Mỗi lần đại úy Phật đến nhà chơi, những đứa trẻ lại quấn quýt, mân mê thích thú chiếc cầu vai, ve hàm áo quân phục, có đứa nhỏ ghì chặt ôm cổ, năn nỉ được đội chiếc mũ kepi. Nhà nghèo, những đứa trẻ không được đến trường, lăn lóc bụi bặm chốn rừng núi, theo chân bố mẹ kiếm cái ăn.

Lúc thì anh mang đến túi kẹo, khi thì túi bánh, nhưng rồi điều khiến những đứa trẻ nhớ nhất là câu chuyện cậu bé Phật năm nào gầy guộc, nhiều lần mệt lả vì đói ăn vẫn lầm lũi đi hơn 20km đường rừng đến trường.

Bọn trẻ nín lặng, người lớn cũng dần hiểu ra. Từ đó, những đứa trẻ lại ngày ngày cắp sách đến trường, mong sau này sẽ được làm công an như A Phật.

Nình A Lộc mới được bổ nhiệm làm phó chủ tịch UBND xã Đại Dực từ tháng 6-2015. Chặng đường học hành có lẽ đã chấm dứt từ khi A Lộc học lớp 8. Nhà nghèo không đủ ăn, Lộc bỏ học về nhà làm kinh tế.

Sằn A Phật, khi đó vừa về công tác tại Công an huyện Tiên Yên, trong một lần về tâm sự đã thuyết phục được Lộc quay lại con đường học vấn. Học hết bổ túc, Nình A Lộc học thêm chương trình đào tạo đại học tại chức, rồi được vào làm tại xã.

“Không có ân tình và sự động viên của anh Phật, không biết giờ số phận sẽ đưa đẩy tôi về đâu” - anh Lộc nói.