Trong khi yêu cầu về dư lượng cadimi và chất vàng O từ thị trường xuất khẩu ngày càng gắt gao, các phòng test tại khu vực này lại rơi vào tình trạng thiếu hụt trầm trọng, hoặc có máy móc nhưng vẫn đành... "đắp chiếu".

Nghịch lý chồng chất khi các vùng trồng sầu riêng lớn, như tỉnh Đồng Tháp chẳng hạn, muốn xét nghiệm phải gửi mẫu đi tận TP.HCM hoặc các tỉnh miền Đông, làm phát sinh thêm chi phí vận chuyển và thời gian chờ đợi.

"Cơn đau đầu" của vùng nguyên liệu lớn

Những ngày giữa tháng 5-2026, tại các vùng chuyên canh sầu riêng lớn của Đồng Tháp như xã Ngũ Hiệp, Tam Bình (huyện Cai Lậy cũ) hay các vùng trồng tại Cao Lãnh, không khí thu hoạch lẽ ra phải rộn ràng thì nay lại bao trùm bởi sự lo âu.

Theo số liệu từ Sở NN-MT tỉnh Đồng Tháp, diện tích sầu riêng trên địa bàn lên tới hơn 32.100ha, với sản lượng dự kiến riêng trong tháng 5 và tháng 6-2026 đạt khoảng 111.221 tấn.

Tuy nhiên, giá sầu riêng đang lao dốc thê thảm trong thời gian qua. Ông Dương Văn Đây, một lão nông gắn bó với vườn sầu riêng 2ha tại xã Ngũ Hiệp, cho biết giá Ri6 hiện chỉ còn khoảng 30.000 đồng/kg, giảm gần 46% so với thời điểm sau Tết 2026.

Nghịch lý ở chỗ, dù xuất khẩu sầu riêng của Việt Nam quý 1-2026 đạt hơn 221 triệu USD, tăng vọt so với cùng kỳ, nhưng nhà vườn và doanh nghiệp thu mua tại miền Tây lại đang "đứng ngồi không yên". Điểm nghẽn lớn nhất không nằm ở sức mua, mà nằm ở khâu kiểm nghiệm dư lượng cadimi và chất vàng O.

Hiệp hội Sầu riêng tỉnh Đồng Tháp liên tục nhận được phản ánh về việc các trung tâm kiểm nghiệm không tiếp nhận mẫu sầu riêng từ khu vực miền Tây, hoặc thời gian xử lý kéo dài khiến doanh nghiệp bị động, không thể hoàn thiện hồ sơ xuất khẩu.

Câu hỏi đặt ra là: Vì sao cả một vùng sầu riêng mênh mông như miền Tây lại thiếu nơi xét nghiệm chất tồn dư? Trong thực tế, các cơ sở kiểm nghiệm được phía Trung Quốc phê chuẩn tại khu vực ĐBSCL là vô cùng ít ỏi và đang gặp rất nhiều vấn đề về vận hành.

Theo danh sách, địa chỉ phòng kiểm định cadimi và chất vàng O trong sầu riêng được Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật (Bộ NN-MT) thông tin, đến cuối tháng 5-2026, Việt Nam có 12 phòng kiểm nghiệm cadimi và 8 phòng kiểm nghiệm chất vàng O trong sầu riêng được Trung Quốc công nhận.

Riêng tại miền Tây có 8 điểm được công nhận (trong đó, có 5 điểm được kiểm định cadimi) tập trung tại 2 địa phương đó là TP Cần Thơ và tỉnh Cà Mau.

Bà Nguyễn Khánh Ngọc, Phó giám đốc Trung tâm Kỹ thuật tiêu chuẩn đo lường chất lượng Cần Thơ, cho biết trung tâm hiện chỉ thực hiện kiểm nghiệm chất vàng O. Trước đây, nơi này từng kiểm nghiệm được cadimi nhưng đã bị phía Trung Quốc cắt quyền phê chuẩn.

Dù đã nộp hồ sơ khắc phục từ tháng 12-2025, nhưng đến nay đơn vị vẫn phải ngồi chờ được cấp phép lại. "Công suất của chúng tôi khoảng 50 - 60 container mỗi ngày, nếu hoạt động được lúc này sẽ giúp ích rất nhiều cho bà con", bà Ngọc trăn trở.

Trong khi đó lãnh đạo Trung tâm Chất lượng nông lâm thủy sản vùng 5 xác nhận tại Cà Mau có phòng kiểm nghiệm hai chất này trên sầu riêng nhưng lại... chưa triển khai hoạt động trở lại.

Lý do được đưa ra là đơn vị còn phải rà soát quy định mới, địa bàn xa vùng trồng, và quan trọng nhất là thiếu nguyên liệu phục vụ kiểm nghiệm do khu vực Cà Mau... không có vùng trồng sầu riêng xuất khẩu tập trung!

Giải pháp nào để khơi thông dòng chảy?

Trước nhu cầu bức thiết của địa phương, mới đây ông Nguyễn Phước Thiện, Phó chủ tịch UBND tỉnh Đồng Tháp, đã yêu cầu ngành nông nghiệp và khoa học công nghệ nghiên cứu sử dụng các bộ test nhanh cadimi.

Dù độ chính xác không tuyệt đối như phòng lab, nhưng các bộ test này cho kết quả chỉ sau 15 - 20 giây, giúp sàng lọc sớm các vùng trồng an toàn để ưu tiên xuất khẩu. "Chúng ta phải có bản lĩnh khảo sát trên cơ sở khoa học để cấp chứng nhận tạm thời cho những vùng sạch, giúp thương lái không ép giá bà con", ông Thiện nhấn mạnh.

Bên cạnh đó giải pháp kỹ thuật cấp bách là hướng dẫn nông dân nâng độ pH của đất. Bởi theo các chuyên gia, khi đất bị chua (pH thấp), cây sầu riêng sẽ hấp thụ cadimi mạnh hơn. Việc sử dụng vôi, phân hữu cơ sinh học và các chế phẩm vi sinh để ổn định pH từ 6.0 - 6.5 là cách "chữa cháy" hiệu quả nhất lúc này để giảm lượng cadimi tích lũy trong trái.

Về lâu dài, theo ông Thiện, cần khẩn trương xây dựng đề án phát triển bền vững ngành hàng sầu riêng. Trong đó, điểm nhấn là việc thành lập Trung tâm Kỹ thuật công nghiệp theo mô hình Hàn Quốc. Trung tâm này sẽ đóng vai trò như một "bệnh viện đất", nơi người dân có thể mang mẫu đất, mẫu trái đến kiểm tra sau mỗi vụ mùa để được tư vấn phác đồ cải tạo đất và quản lý chất lượng một cách bài bản.

Ông Lê Hà Luân, Giám đốc Sở NN-MT tỉnh Đồng Tháp, khẳng định tỉnh sẽ siết chặt quản lý mã số vùng trồng thông qua chuyển đổi số. Sẽ không còn chuyện "mượn mã" hay khai khống sản lượng, vì mọi dữ liệu từ canh tác, nhật ký sản xuất đến thu hoạch sẽ được đưa lên hệ thống điện tử có sự xác nhận của chính quyền địa phương.

Trước nghịch lý ngay tại vùng chuyên canh sầu riêng nhưng không có phòng test cadimi và chất vàng O, ông Luân cho rằng việc này đã gây gián đoạn thu mua, ảnh hưởng trực tiếp đến tiêu thụ sản phẩm, làm giá sầu riêng mà mít giảm mạnh, gây thiệt hại cho người dân và doanh nghiệp.

Để tháo gỡ điểm nghẽn này, ông Luân cho biết Sở NN-MT đề xuất UBND tỉnh Đồng Tháp rà soát toàn bộ vùng trồng sầu riêng để lập bản đồ nguy cơ rủi ro nhiễm kim loại nặng. Một trong những giải pháp quan trọng là chuẩn hóa quy trình canh tác, ghi chép nhật ký điện tử, kiểm soát vật tư đầu vào.

Ngoài ra đề nghị UBND tỉnh kiến nghị Bộ NN-MT sớm đàm phán với phía Hải quan Trung Quốc thẩm định, phê duyệt các phòng kiểm nghiệm đủ điều kiện (gồm Trung tâm Nghiên cứu ứng dụng và dịch vụ khoa học công nghệ và Công ty TNHH Green Farm Vina) để sớm bổ sung năng lực kiểm nghiệm phục vụ xuất khẩu trái cây trên địa bàn tỉnh.

Nhiều phòng kiểm nghiệm vẫn tạm dừng hoạt động

Trao đổi với Tuổi Trẻ trước đó, ông Nguyễn Quang Hiếu, Phó cục trưởng Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật, Bộ NN-MT, cho biết đến đầu tháng 5, Việt Nam có 16/21 phòng kiểm nghiệm cadimi và 19/22 phòng kiểm nghiệm chất vàng O trong sầu riêng đang hoạt động.

Trong số 16 phòng kiểm nghiệm cadimi đang hoạt động có 5 phòng ở TP.HCM, 3 phòng ở Cần Thơ, 3 phòng ở Hà Nội, 2 phòng ở Lâm Đồng, còn lại ở Đắk Lắk, Đà Nẵng, Cà Mau. 19 phòng kiểm nghiệm chất vàng O đang hoạt động có 7 phòng ở TP.HCM, 5 phòng ở Cần Thơ, 3 phòng ở Hà Nội, còn lại ở Đắk Lắk, Đà Nẵng, Cà Mau, Lâm Đồng.

Tuy nhiên vẫn đang có 5 phòng kiểm nghiệm cadimi và 3 phòng kiểm nghiệm chất vàng O đang tạm dừng hoạt động. Liên quan đến việc khắc phục các vùng trồng sầu riêng nhiễm cadimi, ông Hiếu cho biết trong hơn một năm qua, cơ quan này đã phối hợp tích cực với các địa phương và kết nối với các đơn vị cung cấp các giải pháp xây dựng được một số mô hình ở những khu vực được xác định có nguy cơ cao nhiễm cadimi.

Một số mô hình này bước đầu đã cho kết quả khá tích cực. Do đó, thời gian tới cục sẽ tiếp tục đề nghị các địa phương, người dân mở rộng, áp dụng các mô hình đã có kết quả để cải tạo đất. Cục cũng tiếp tục đàm phán với Tổng cục Hải quan Trung Quốc để mở rộng thêm các phòng kiểm nghiệm và xử lý các vướng mắc trong quá trình xuất nhập khẩu, duy trì các phòng kiểm nghiệm nhằm đáp ứng được nhu cầu xuất khẩu sầu riêng của Việt Nam.

"Chúng tôi khuyến cáo các doanh nghiệp xuất khẩu sầu riêng thực hiện kiểm tra chỉ tiêu an toàn thực phẩm nói chung và cadimi nói riêng phải thực hiện từ gốc, tránh trường hợp hàng hóa đã lên container sẵn sàng xuất khẩu với số lượng lớn sẽ dẫn tới điểm nghẽn", ông Hiếu nhấn mạnh.

Sầu riêng miền Tây lên 140.000 đồng/kg, nhà vườn phấn khởi đầu năm

Nhiều công ty, vựa thu mua sầu riêng trên địa bàn tỉnh Đồng Tháp đồng loạt mở cửa khai trương sau Tết và phát giá cao nhất lên đến 140.000 đồng/kg.