Sáng 16-1, ĐH Quốc gia TP.HCM tổ chức buổi đối thoại học thuật với ông Gita Wirjawan - cựu Bộ trưởng Bộ Thương mại Indonesia và học giả thỉnh giảng ĐH Stanford. 

Ông cho rằng nếu thiếu những đại học đủ mạnh, các quốc gia dễ lỡ nhịp trong cuộc đua phát triển toàn cầu.

Tham vọng đại học tinh hoa

Mở đầu buổi đối thoại, ông Gita Wirjawan chia sẻ rằng nhiều quốc gia Đông Nam Á, trong đó có Việt Nam, đang sở hữu những lợi thế hiếm có về quy mô dân số trẻ, sự đa dạng văn hóa và tiềm năng thị trường. Tuy nhiên, các lợi thế này chưa được chuyển hóa đầy đủ thành sức mạnh tri thức và năng suất dài hạn. 

Điển hình, hệ thống giáo dục đại học trong khu vực còn phân mảnh, thiếu những trung tâm học thuật đủ mạnh để dẫn dắt nghiên cứu, đổi mới sáng tạo và tạo sức lan tỏa toàn cầu.

Từ đó, ông nêu quan điểm mỗi quốc gia cần đặt tham vọng có ít nhất một trường đại học lọt vào nhóm 20 - 50 thế giới. Ông nhấn mạnh đây không nên được hiểu như một cuộc chạy đua thứ hạng, mà là thước đo của năng lực quốc gia trong việc sản sinh tri thức, đào tạo nhân lực trình độ cao và xây dựng nền tảng cạnh tranh dài hạn. 

"Nếu không có các đại học tinh hoa làm đầu tàu, chúng ta sẽ rất dễ dừng lại ở vai trò tiếp nhận và tiêu dùng tri thức do nơi khác tạo ra", ông chia sẻ.

Theo ông, Đông Nam Á có hàng chục triệu sinh viên và hàng nghìn cơ sở giáo dục đại học nhưng lại thiếu những trung tâm học thuật có khả năng hội tụ nguồn lực, tạo chuẩn mực nghiên cứu và kết nối mạnh mẽ với mạng lưới tri thức toàn cầu. Vấn đề không nằm ở số lượng trường, mà ở chất lượng và mức độ tập trung nguồn lực cho những điểm tựa chiến lược.

Liên hệ với Việt Nam, ông cho rằng tham vọng xây dựng đại học tinh hoa cần được nhìn như một phần của chiến lược phát triển con người. Đại học không chỉ dừng lại ở nơi đào tạo kỹ năng nghề nghiệp, mà còn là không gian hình thành tư duy phản biện, năng lực đặt vấn đề và khả năng hình dung tương lai. Đây chính là nền tảng để xã hội có thể thích ứng với những biến động nhanh chóng của khoa học - công nghệ và trật tự kinh tế toàn cầu.

Nếu không có các đại học tinh hoa làm đầu tàu, chúng ta sẽ rất dễ dừng lại ở vai trò tiếp nhận và tiêu dùng tri thức do nơi khác tạo ra.

Khi giáo dục là thay đổi cuộc chơi

Đi sâu hơn, ông Gita Wirjawan cho rằng sẽ là thiếu sót nếu bàn về giáo dục đại học tách rời khỏi các điều kiện cấu trúc của phát triển. Trong bài trình bày, ông dành nhiều thời gian phân tích các chỉ báo kinh tế của Đông Nam Á như GDP, thu nhập bình quân đầu người, mức độ bất bình đẳng, khả năng huy động nguồn lực tài chính và thu hút đầu tư. 

Theo ông, các dữ liệu này cho thấy khu vực đang đối mặt với thách thức lớn là làm thế nào để chuyển dòng vốn và tăng trưởng thành năng suất thay vì để bất bình đẳng gia tăng.

Một điểm nhấn đáng chú ý là "nghịch lý phát triển bền vững". Ông chỉ ra dù các mục tiêu bền vững ngày càng được nhắc tới, năng lực điện hóa và hạ tầng năng lượng ở nhiều quốc gia vẫn là nút thắt lớn. Không có điện ổn định và đủ quy mô, quá trình hiện đại hóa sẽ chậm lại và các tham vọng về công nghiệp công nghệ cao hay trí tuệ nhân tạo khó có thể trở thành hiện thực.

Đặc biệt trong thời đại AI, ông nhấn mạnh thiếu điện, thiếu nền tảng khoa học và thiếu các trung tâm nghiên cứu đủ mạnh sẽ khiến AI trở thành yếu tố làm gia tăng chênh lệch, thay vì thúc đẩy thịnh vượng chung. 

Ông cho rằng các mô hình AI mã nguồn mở, phi lợi nhuận có thể phù hợp hơn với các quốc gia đang phát triển, nhưng điều kiện tiên quyết vẫn là một hệ sinh thái tri thức vững chắc, trong đó đại học đóng vai trò trung tâm.

Kết thúc bài trình bày, ông nhìn Đông Nam Á như một vùng xoay trong trật tự đa cực mới, nơi khu vực có thể trở thành động lực tăng trưởng nếu hội tụ đủ điều kiện về pháp quyền, thể chế và năng lực con người. Trong bức tranh tương lai, giáo dục đặc biệt là giáo dục đại học chất lượng cao nằm ở trung tâm, gắn với STEM, hợp tác quốc tế, tư duy cởi mở và khả năng kể câu chuyện phát triển của chính mình ra thế giới.

Đặc biệt, theo ông, tham vọng có đại học tinh hoa là điều kiện cần để Việt Nam không lỡ nhịp trong cuộc đua tri thức toàn cầu. Và để tham vọng đó thành hiện thực, giáo dục cần được đặt song hành với chiến lược năng lượng, khoa học - công nghệ và cải cách thể chế, thay vì tồn tại như một "ốc đảo" tách rời khỏi các bài toán phát triển lớn của quốc gia.

Dạy và học làm người cần được đặt ở vị trí trung tâm trong giáo dục và đào tạo

Nguyên Phó trưởng Ban Kinh tế Trung ương Phạm Chánh Trực kiến nghị dạy và học làm người cần được đặt ở vị trí trung tâm trong giáo dục và đào tạo nước ta.