Lễ cúng 'Hòn đá thần' của người Hà Nhì

06/02/2018 14:34 GMT+7

TTO - Trong bếp của người Hà Nhì luôn có một hòn đá, gọi hòn đá là Phu Chu Ma - có nghĩa là "thần bếp", hay còn gọi là "chủ bếp". Người Hà Nhì tin rằng không cúng thần bếp ngày tết sẽ bị bắt tội.

Lễ cúng Hòn đá thần của người Hà Nhì - Ảnh 1.

Nghệ nhân Ly Seo Chơ chỉ vào "Hòn đá thần" trong căn bếp của người Hà Nhì ở xã Y Tý - Ảnh: QUANG THẾ

Hòn đá có ý nghĩa làm chủ đất, không chỉ tết mà mỗi khi vào nhà mới đều phải cúng thần bếp. 

Sau này tôi mà già yếu về thế giới bên kia thì các con tôi phải kiêng 3 năm không được đi cúng những lễ quan trọng của bản. Còn nếu tôi chết ở ngoài bản thì phải kiêng đến tận 9 năm

Ông LY SEO CHƠ

Thần bếp

Bên ánh lửa bập bùng, nghệ nhân Ly Seo Chơ (72 tuổi, thôn Lao Chải 1, xã Y Tý, Lào Cai) nói như đinh đóng cột: "Hòn đá mang về thờ phải được đào dưới đất lên, nơi nào con người chưa giẫm đạp hay đốt lửa thì mới lấy. Cứ tết đến chúng tôi lại phải cúng một lần. 

Gia đình tôi ở đây ba thế hệ rồi nhưng hòn đá vẫn còn y chỗ cũ, không ai dám xê dịch dù chỉ vài centimet".

"Hòn đá thần" thường cao khoảng 40cm, rộng hơn 20cm, được chôn sâu trong bếp cạnh nơi nấu nướng đồ ăn. 

"Nếu thiếu đi hòn đá, con cháu gặp chuyện không may thì không thể trách ai được. Nhà có thể làm rộng ra hoặc phá đi làm lại nhưng hòn đá vẫn được giữ đúng vị trí. Ai để chân lên là có tội, sẽ bị ốm đau" - ông Chơ khuyên nhủ.

Người Hà Nhì tâm niệm: có chủ bếp gia đình mới khỏe mạnh, làm việc gì cũng xuôi. Nếu trong trường hợp phải chuyển đi nơi khác, phải làm lễ mang hòn đá đi. Chủ bếp đánh dấu nơi người Hà Nhì đã đến khai hoang, sinh con đẻ cái.

Ông Phu Pé Luy (51 tuổi, thôn Lao Chải 1) nói: "Tối 30, người Hà Nhì thắp hương khấn thần bếp, sau đó thắp hương ở tất cả các cửa, ngay cả chuồng trâu, chuồng lợn cũng phải cắm hương. 

Thắp hương để trời đất sáng vì người Hà Nhì (thường sống ngang tầm mây) hay bị mây mù bao phủ vào dịp cuối năm. Mong trời sáng để ra năm còn lên nương cấy lúa, đi xa làm ăn".

Ngoài "thần đá", kỷ vật không thể thiếu trên gác bếp của mỗi gia đình là hàm lợn. Người Hà Nhì gọi hàm lợn là Gà Bả Ngư. Gia đình nào nhiều hàm lợn có nghĩa là cuộc sống ấm no, ăn tết to. 

Sau khi mổ lợn, nhà nào cũng để một cái hàm lợn treo lên gác bếp. Người Hà Nhì nói treo hàm lợn thể hiện sự no ấm, khẳng định đã ăn bao nhiêu cái tết.

Lễ cúng Hòn đá thần của người Hà Nhì - Ảnh 3.

Hàm lợn được treo trong bếp mỗi gia đình người Hà Nhì ở xã Y Tý - Ảnh: QUANG THẾ

Tết thiếu nhi

Kết thúc Tết Nguyên đán khoảng 2 tuần, người Hà Nhì lại chọn ngày để đón Tết thiếu nhi. Năm nay Tết thiếu nhi sẽ tổ chức giữa tháng giêng nhưng có năm thì cuối tháng giêng dựa vào cách tính của người Hà Nhì. 

Trong Tết thiếu nhi, trẻ em được vui chơi, mặc quần áo mới và người lớn phải ở nhà "phục vụ" trẻ nhỏ.

Tết đến, người già mừng tuổi cho con cháu bằng trứng luộc đã nhuộm màu. Trẻ nhỏ ở những bản khác đến chơi cũng sẽ được tặng trứng. Sau Tết thiếu nhi, cứ 12 ngày mỗi gia đình sẽ cúng một lần, cúng hết 3 lần sẽ kết thúc...

Để đón nhận những điều may mắn cho năm mới, hằng năm người Thái Trắng (xã Mường So, huyện Phong Thổ, Lai Châu) lại tập trung ra khu vực sông suối cạnh bản để làm lễ gội đầu. Nhiều ngày lễ, tết trong năm nhưng đến Tết Nguyên đán người Hà Nhì vẫn ăn to. 

Trước tết họ thường sửa sang nhà cửa, chuẩn bị gạo, rượu, đồ ăn. Lợn chuẩn bị nuôi từ đầu năm để tết đến thì mổ.

Người Hà Nhì có rất nhiều lễ hội trong năm. Trưởng thôn Lao Chải 1 (xã Y Tý) là anh Chu Che Sá bảo rằng người Hà Nhì đã bỏ bớt một vài lễ hội để lo đi làm ăn xây dựng kinh tế nhưng ngoài Tết Nguyên đán và Tết thiếu nhi thì còn có lễ Khu Già Già (tháng 6). 

Lễ này cả bản sẽ góp tiền mua trâu để mổ, cúng cầu mong cho mùa màng tốt tươi. Đến tháng 11 thì có lễ Ga Tho Tho, lễ này chỉ riêng người Hà Nhì mới có. Ngoài ra có thêm một số lễ cúng nhỏ tháng 8, tháng 9 như: ăn lúa mới, ăn nếp mới...

Sống thử và cất nhà đón xuân

Người Hà Nhì ở nơi mây mù nên dịp tết trai gái thường hẹn hò nhau lên những khu vực có ánh nắng mặt trời để nhảy dây, hát giao duyên. Không chỉ người Hà Nhì mà người Mông, người Dao ở Y Tý cứ tết đến thường tụ họp thành từng nhóm để chơi trò chơi, tìm bạn tình.

Anh Phà Hờ Chuy (23 tuổi) nói: "Bọn mình cứ hẹn nhau từ trước tết, sau đó đi xuống vùng thấp hơn như Mường Hum hoặc A Mú Sung du xuân. Trai gái đưa nhau đi chơi, ai yêu nhau sâu đậm có thể ngủ thử với nhau. 

Nếu ngủ thử mà thấy hợp nhau thì nhà trai sẽ mang gạo, thịt lợn, gà sang để hỏi nhà gái xin con về làm dâu. Đám cưới sẽ được tổ chức vào mùa xuân, lúc nhiều loài hoa rừng đua nhau bung nở...".

Sau khi cưới nhau, hai vợ chồng sẽ làm ăn dành dụm để cất nhà. Anh Phu Gió Sứ cho biết đang có rất đông anh em họ hàng của anh đến dựng mái nhà cho anh để năm nay anh sẽ đón xuân trong ngôi nhà mới. 

Anh Sứ khoe: "Nhà mình làm hơn hai tháng rồi, cố gắng xong đúng dịp tết để vợ con cùng vui. Ngoài gà, rau, đậu thì mình cũng chuẩn bị con lợn 70kg. Khách đến chơi tết sẽ được uống rượu ngô, rượu thóc men lá rừng và thưởng thức những món ăn do chính tay vợ mình nấu...".

Lễ cúng Hòn đá thần của người Hà Nhì - Ảnh 4.

Người Hà Nhì cùng nhau giúp gia đình anh Phu Gió Sứ dựng nhà để đón tết - Ảnh: QUANG THẾ

Chó ăn trước, người ăn sau

Tương truyền trong một trận lũ lớn đã cuốn trôi hết ngô, lúa khiến người Hà Nhì mất kế sinh nhai. Bất ngờ vào một đêm trăng sáng, các cụ già trong bản nhìn thấy một con chó ngủ trên mỏm đá gần với mặt trăng, đuôi mang theo mấy hạt thóc.

Từ mấy hạt thóc đó, giống được gây thành ruộng lúa tốt tươi để cứu đói và nuôi sống dân bản. Chính vì vậy mà từ đó đến nay người Hà Nhì luôn truyền miệng sự tích này và dặn con cháu phải xem con chó là vật cứu tinh trong đời sống vật chất lẫn tinh thần.

Ngày tết, mỗi khi cúng xong thần bếp, đồ lễ một phần nhỏ sẽ được bỏ ra bát cho chó ăn trước rồi sau đó người mới được ăn.

Ngoài ra người Hà Nhì còn kiêng không ăn thịt ngựa vì họ quan niệm con ngựa là bạn đã giúp họ thồ chở hàng và ngày tết ngựa cũng sẽ được ăn cháo và đồ ăn ngon...

*************

Kỳ tới :Phải gội đầu ngày 30 tết

QUANG THẾ - NGUYỄN TRIỀU

TIN LIÊN QUAN

Bình luận (0)
    Xem thêm bình luận
    Ý kiến của bạn
    Đăng nhập

    Bạn sẽ nhận được các tin tức nổi bật trên Tuổi Trẻ, nếu không muốn bạn có thể tắt bất cứ lúc nào

    Bình luận Xem thêm
    Bình luận (0)
    Xem thêm bình luận