Việc học bài, giao tiếp, giải trí, thể biện bản thân, tham gia đời sống xã hội hay theo dõi một xu hướng mới đều có thể bắt đầu từ cùng một siêu ứng dụng. Sự tiện lợi này giúp trẻ học tập và kết nối có phần dễ hơn nhưng cũng dẫn các em bước vào môi trường mạng xã hội sớm - nơi cũng tồn tại nội dung tiêu cực, thông tin độc hại, cơ chế gây nghiện và những tác động tâm lý khó nhận ra ngay.

Màn hình nhỏ, rủi ro lớn

Một khảo sát chuyên đề năm 2023 của Hiệp hội Tâm lý học Trung Quốc dựa trên 12.000 ca tại 60 trung tâm can thiệp khủng hoảng tâm lý cho thấy số trường hợp khủng hoảng tâm lý ở thanh thiếu niên có liên quan đến môi trường mạng tăng dần qua các năm và đạt mức 42,7% vào năm 2023.

Tháng 3-2026, truyền thông Trung Quốc nhắc nhiều đến trường hợp cậu bé 13 tuổi ở quận Hoàng Cô, thành phố Thẩm Dương như ví dụ trẻ gặp vấn đề do nghiện mạng và bị môi trường mạng tác động. 

Sau giờ học, việc đầu tiên cậu bé làm khi về nhà là cầm điện thoại. Dù đã thỏa thuận với phụ huynh là chỉ dùng điện thoại trong nửa tiếng, thời gian này thường bị em kéo dài. Khi bị thu điện thoại, em thường phản ứng mạnh, có lúc xảy ra xô xát với người nhà, thậm chí xuất hiện phản ứng luống cuống, mất bình tĩnh của hội chứng cai nghiện.

Bà Tề Tú Mẫn - đại biểu Nhân đại toàn quốc, giám đốc một văn phòng luật sư tại Hà Bắc - chia sẻ bà từng nhận một yêu cầu pháp lý đặc biệt từ em học sinh 13 tuổi muốn kiện bạn cùng lớp vì đã chỉnh sửa hình ảnh em, dựng video chế giễu rồi lan truyền trên mạng xã hội. 

"Sau vụ việc, em ấy không chịu đi học nữa", bà Tề nói trong sự bất lực và nhận ra rằng bạo lực mạng thực sự đang có dấu hiệu trẻ hóa.

Đứa trẻ trong câu chuyện muốn bảo vệ quyền lợi của mình nhưng kiểu hành vi được gọi là "đùa giỡn" như vậy hiện vẫn rất khó xử lý bằng pháp luật, thậm chí nhiều trường hợp chưa đủ điều kiện để lập án tại Trung Quốc.

Bà Tề từng khảo sát hơn 30 trường học và trao đổi sâu với hơn 2.000 giáo viên, học sinh, phụ huynh và thấy rằng trẻ nhỏ rất dễ hùa theo, dễ bị dẫn dắt và thiếu khả năng phân biệt đúng - sai khi tham gia công kích trên mạng.

Dù có nhiều ý kiến khác nhau, trong mắt nhiều phụ huynh, mạng xã hội đang khiến trẻ tiếp xúc với rất nhiều nội dung không lành mạnh, làm gia tăng nguy cơ lo âu, trầm cảm, mất tập trung, tự ti ở trẻ. 

Bà Vương sống tại Thành Đô, chia sẻ với Pháp Trị Nhật báo rằng con trai bà đang học trung học và rất "nghiện" mạng xã hội. Sau giờ học, việc đầu tiên con bà làm là mở điện thoại lướt video, thậm chí trên đường từ trường về nhà cũng không rời màn hình. Tối đến, khi đi ngủ thì lén trùm chăn tiếp tục xem đến khuya.

Tại thành phố Hàm Đan, một phụ huynh họ Hác cho biết con gái đang học trung học phổ thông của bà bị ảnh hưởng đáng kể khi dành quá nhiều thời gian cho mạng xã hội và nền tảng video ngắn. 

Từ khi nghiện mạng xã hội, con gái bà ít giao tiếp trực tiếp với bạn bè hơn, ngày càng thu mình, thị lực giảm rõ rệt, cân nặng tăng lên 80kg. "Nếu tình trạng này cứ kéo dài thì thật sự không biết phải làm sao", bà Hác thở dài nói.

16 tuổi là mốc "trưởng thành số"

Trong nỗ lực đối phó với các hệ lụy do mạng xã hội gây ra cho trẻ em, Trung Quốc đã đặt nền tảng pháp lý cho việc bảo vệ trẻ em trên mạng bằng Quy định bảo vệ thông tin cá nhân trẻ em năm 2019 và Luật Bảo vệ trẻ vị thành niên sửa đổi năm 2020, trong đó đưa các vấn đề như dữ liệu cá nhân và trách nhiệm của nền tảng đối với trẻ em vào khuôn khổ pháp lý.

Từ tháng 1-2024, nước này bắt đầu đưa xác thực danh tính thật vào ứng dụng có chức năng mạng xã hội bằng Quy định về bảo vệ trẻ vị thành niên trên môi trường mạng, đặt ra yêu cầu về quản lý nội dung, thuật toán và bảo vệ thông tin cá nhân trẻ em.

Đến tháng 11-2024, Cục Quản lý không gian mạng Trung Quốc tiếp tục ban hành văn bản hướng dẫn xây dựng chế độ trẻ vị thành niên trên Internet di động, áp dụng đồng thời cho thiết bị di động, ứng dụng và kho ứng dụng. 

Văn bản này yêu cầu cơ chế ứng dụng và kho ứng dụng sẽ tự động chuyển sang chế độ phù hợp khi phụ huynh hoặc người dùng bật chế độ trẻ vị thành niên trên điện thoại. Hệ thống cũng sẽ phải mặc định giới hạn thời gian sử dụng theo độ tuổi: không quá 1 tiếng/ngày đối với trẻ dưới 16 tuổi và không quá 2 tiếng/ngày đối với trẻ từ 16 đến dưới 18 tuổi.

Đồng thời hạn chế phần lớn dịch vụ từ 22h đến 6h sáng, ngoại trừ các chức năng cần thiết như gọi điện, nhắn tin cơ bản, học trực tuyến hoặc ứng dụng được phụ huynh cho phép. Các nền tảng cũng phải xây dựng kho nội dung riêng cho từng nhóm tuổi, hạn chế nội dung độc hại, nguy hiểm hoặc dễ gây ảnh hưởng xấu tới hành vi và cảm xúc của trẻ. 

Với mạng xã hội, chế độ này mặc định chặn tin nhắn từ người lạ, cho phép kiểm soát phạm vi hiển thị nội dung và tăng mức cảnh báo với các liên kết ngoài.

Những quy định hiện nay của Trung Quốc đã đặt trách nhiệm cho nền tảng. Nhưng khi triển khai trong thực tế, trẻ vẫn có rất nhiều chiêu để lách luật, như mượn tài khoản của người lớn, dùng thông tin của người lớn để đăng ký, hoặc thoát khỏi chế độ vị thành niên rồi xem bằng chế độ khách (guest mode).

Làm thế nào để quản lý tốt thiết bị trong tay trẻ hay có nên để trẻ nhỏ tiếp cận với môi trường có rủi ro cao như mạng xã hội là các chủ đề được thảo luận rất nhiều tại Trung Quốc trong thời gian gần đây. Trước kỳ Lưỡng hội tháng 3-2026, cụm từ "kiến nghị cấm trẻ dưới 16 tuổi sử dụng mạng xã hội" từng xuất hiện trên bảng tìm kiếm nền tảng Weibo của nước này.

Tại hai kỳ họp, một số đại biểu Nhân đại toàn quốc và ủy viên Chính hiệp toàn quốc đề xuất thúc đẩy lập pháp theo hướng cấm người dưới 16 tuổi sử dụng mạng xã hội. 

Ủy viên Chính hiệp toàn quốc Vu Bổn Hoành là một trong những tiếng nói nổi bật khi đưa ra đề xuất này và lấy mốc 16 tuổi làm "tuổi trưởng thành số" cho trẻ em. Theo ông Vu, khả năng tự kiểm soát và điều tiết cảm xúc của trẻ ở độ tuổi thấp hơn vẫn chưa hoàn thiện, dễ bị tác động bởi môi trường mạng xã hội.

Bà Song Thiếu Mẫn - đại biểu Nhân đại toàn quốc, giáo sư Đại học Sơn Tây - cũng kiến nghị sửa Luật Bảo vệ trẻ vị thành niên, bổ sung mức tuổi tối thiểu được dùng mạng xã hội, trong đó quy định trẻ dưới 16 tuổi không được đăng ký hoặc sử dụng dịch vụ mạng xã hội. Bà cho rằng ngưỡng 16 tuổi không phải là tùy ý đặt ra, điều còn thiếu hiện tại là một hàng rào ngăn trẻ nhỏ tuổi tiếp xúc quá sớm với môi trường mạng xã hội nhiều rủi ro.

"Ý định của chúng tôi khi thúc đẩy việc này không phải là để cách ly trẻ em hoàn toàn khỏi thế giới số, càng không phải để lấy mất quyền giải trí và giao tiếp xã hội chính đáng của các em", bà Song chia sẻ với tờ Thời báo Sức Khỏe Trung Quốc. Ngược lại, mục đích chính là mở cho trẻ một cánh cửa khác, hướng ánh nhìn của các em từ chiếc màn hình nhỏ sang bầu trời rộng lớn hơn để các em bước vào đời sống thật sinh động hơn.

---------------------------

Kỳ tới: Đông Nam Á bảo vệ trẻ em trước mặt trái mạng xã hội

Làn sóng cấm trẻ em dùng mạng xã hội - Kỳ 4: Lục địa già thức tỉnh

Kể từ 'phát súng lệnh' của Úc vào ngày 10-12-2025 với việc chính thức cấm mạng xã hội cho trẻ dưới 16 tuổi, một làn sóng tranh luận sôi nổi đã nhanh chóng lan khắp lục địa già châu Âu.