Phóng to

Muôn mặt người sinh sống và tạm trú ở Hà Nội góp phần làm nên tiếng Hà Nội hôm nay - Ảnh: VNN

Sáng 27-3-2005, tại Trường Cao đẳng Nghệ thuật HN, Hội Ngôn ngữ học HN - Trường Cao đẳng NT HN - khoa Ngôn ngữ, ĐHKHXH & NV - ĐHQG HN cùng phối hợp tổ chức một cuộc hội thảo KH với chủ đề Ngôn ngữ văn hoá Hà Nội. Cũng như hai lần trước (2000, 2002), Hội thảo lần này (với sự góp mặt của 31 báo cáo) đã tiếp tục mạch khai thác về tiếng Hà Nội trong mối quan hệ với tiếng Việt và văn hóa VN.

Theo GS-TS Lê Quang Thiêm (Chủ tịch Hội NNH HN) thì có tới 12 mảng đề tài lớn nhỏ đã được khảo cứu trong 5 năm qua: Vị trí, vai trò, đặc điểm tiếng HN; tiếng HN trong mối quan hệ với tiếng Việt; các nét đồng đại và lịch đại; chức năng xã hội và văn hoá; tiếng HN trong lĩnh vực giáo dục - nhà trường phổ thông; từ nghề nghiệp, địa phương trong tiếng HN; tiếng HN qua thơ ca nhạc; vấn đề ngôn ngữ và văn tự của tiếng HN;...

Mặc dù xem xét cả một quá trình dài hàng thế kỷ, nhưng đa số các báo cáo tập trung khảo cứu các ngữ liệu đồng đại để chỉ ra một diện mạo tiếng Hà Nội đích thực hôm nay. Đó cũng là điều khó vì không gian địa lý và không gian văn hoá của tiếng HN đã khác xưa rất nhiều. Với diện tích nội đô mở rộng nhiều lần, cư dân tăng đột biến, các hoạt động kinh tế, xã hội của đô thị biến đổi từng ngày..., người HN bây giờ đa dạng hơn về thành phần XH, nguồn gốc xuất xứ, kéo theo đó là sự giao thoa ngôn ngữ, phong tục, lối sống...

Ranh giới một tiếng Hà Nội "xịn" với một thứ tiếng "lai tạp" (cả về âm sắc, từ vựng, nghi thức nói năng...) đã mờ đi nhiều. Đó là một thực tế mà chúng ta phải chấp nhận, nhất là trong bối cảnh hoà nhập hiện nay. Không thể có hiện tượng một ngôn ngữ vùng "thuần chất" theo kiểu một ốc đảo khép kín, nhất là đối với một đô thị lớn có nhiều chức năng như HN.

Nhưng nói như vậy, không phải là người HN hôm nay không còn có một sắc thái ngôn ngữ riêng của mình. Cái cốt cách, cái thần thái, cái đẹp (cũng như cái chưa đẹp) của một ngôn ngữ kinh thành 36 phố phường xưa vẫn còn lưu giữ và tiếp tục thăng hoa. Giọng HN vẫn hay, vẫn nhẹ nhàng thanh lịch, vẫn "điệu" (như nhận xét của người vùng khác) đủ làm nên cái riêng rất hấp dẫn. Cho dù chưa phải là tiếng thật "chuẩn", nhưng đa số mọi người vẫn hướng về cách nói chung của người HN như một xu hướng phát triển, một sự thừa nhận "ngầm" về cái đích chuẩn mực của tiếng Việt toàn dân. Và các thế hệ con cháu (mà bố mẹ vốn là cư dân tỉnh khác) sinh ra và lớn lên vẫn nói một ngôn ngữ HN có đặc trưng riêng.

Dĩ nhiên, hệ quả của sự giao lưu, của cuộc sống khá phức tạp, bề bộn bây giờ cũng làm bức tranh tiếng HN bị vẩn đục, có nhiều khoảng tối. Đó là hiện tượng ăn nói bừa bãi, không theo các chuẩn mực văn hoá (như nói bậy, hỗn láo, chửi tục... ). Vẫn còn nhiều hiện tượng "lệch chuẩn" khá đa dạng. Các lối nói theo kiểu dân "chợ đen" đường phố mang sắc thái "ăn xổi" tếu táo, thiếu chắt lọc, thậm chí cố tình tạo vẻ lai căng, thời thượng, có thể nói là không hiếm. Đáng buồn hơn là điều này đang xuất hiện nhiều ở lớp trẻ, những cư dân tương lai của Hà Nội ngàn năm Thăng Long (2010).

Các điều tra khảo sát của các nhà ngôn ngữ vẫn còn tiếp tục. Hội Ngôn ngữ học HN đang xúc tiến đề xuất làm riêng một đề tài nghiên cứu về ngôn ngữ văn hoá HN xét về tổng thể. Năm 2010 đang đến rất gần. Thiết tưởng, trong rất nhiều mặt góp phần làm nên một Thăng Long cổ xưa, văn hiến và thanh lịch, thì lời ăn tiếng nói giữ một vai trò rất quan trọng. Vì vậy, rất đáng để chúng ta coi trọng và có một thái độ đúng mực trong việc khám phá, bảo tồn tiếng HN như một vốn quý cần gìn giữ.