Jazz ở Hà Nội và những gặp gỡ làm nên lịch sử

HIỀN TRANG

Ngày nay, một khán giả muốn nghe nhạc jazz ở Hà Nội có rất nhiều cách. Tuần nào cũng có vô số đêm diễn jazz.

Không thiếu hiệu đĩa chất đầy đĩa than, CD, băng cassette nhạc jazz. Nhưng 30 năm trước, 40 năm trước muốn nghe jazz phải làm thế nào?

Jazz ở Hà Nội: Ngẫu hứng giữa các thế giới, một nghiên cứu công phu trong nhiều năm của nhà Việt Nam học người Singapore Stan BH Tan-Tangbau cộng tác cùng nghệ sĩ accordion huyền thoại Lưu Quang Minh, nghệ sĩ saxophone Quyền Thiện Đắc, lần tìm về lịch sử jazz Hà Nội thời hậu chiến, xem jazz đã bắt rễ thế nào và những ai đã đưa jazz ra công chúng.

Sự hiện diện của jazz

Nếu như phần "tiền truyện" về jazz - cuốn tiểu sử về "bố già jazz Việt" Quyền Văn Minh được phát hành hai năm trước, dùng ống kính cận cảnh vào chân dung một con người để làm hậu cảnh lịch sử xã hội trở nên sáng rõ, thì với jazz ở Hà Nội, ống kính thu nhỏ khẩu độ, mang đến một phong cảnh rộng hơn về jazz Việt buổi đầu.

Có nhiều tiếng nói hơn, nhiều thế hệ hơn, nhiều bối cảnh hơn, trải trên một không gian địa lý rộng hơn, một trục thời gian dài hơn (từ những năm 1940-1950 đến tận thời kỳ COVID-19).

Cuốn sách chia làm chín chương và chín chương ấy như chín truyện ngắn. Mỗi truyện ngắn lại dùng một giọng kể khác hoặc một phương pháp nghiên cứu khác về từng khía cạnh của lịch sử jazz Việt: sự "tiến hóa" danh mục đĩa hát, quá trình vật lộn để xây dựng nên khoa jazz ở Nhạc viện, hành trình trở thành một nghệ sĩ jazz chuyên nghiệp, sự hiện diện của jazz trong khối xã hội chủ nghĩa, quán nhạc jazz đầu tiên, sinh viên Việt đầu tiên học jazz chính quy, những người giữ lửa cho jazz...

Mặc dù thế, đẹp nhất, cảm động nhất và đáng nhớ nhất trong cuốn sách này vẫn là những con người, những cuộc gặp gỡ với âm nhạc. Cuộc gặp gỡ nào cũng như định mệnh. Như Lưu Quang Minh, nhạc sĩ về sau có công lớn trong việc khai sinh chương trình đào tạo nhạc nhẹ và jazz ở nhạc viện quốc gia. Ông gặp jazz thế nào?

Câu trả lời là, sau khi may mắn sống sót trở về từ chiến dịch Khe Sanh ác liệt, ông được thuyên chuyển về hậu phương, làm vệ sĩ riêng cho một viên chỉ huy và được giao bảo quản một chiếc đài bán dẫn. Trên đài có thể bắt nhạc jazz.

Sau jazz ở Hà Nội sẽ có gì?

Còn có những cuộc gặp gỡ jazz nhờ những bộ sưu tập bị bỏ lại ở Sài Gòn sau năm 1975. Cả những cuộc gặp gỡ với các nhạc công từ Cuba và nghe những nghệ sĩ nước bạn tấu lên những giai điệu thân thuộc bằng phong cách jazz giữa rừng sâu nước thẳm.

Đó cũng có thể là cuộc gặp gỡ hơi "ép uổng" như của Phạm Tuấn Hùng với jazz. Anh là học sinh đầu tiên của khoa jazz: bố anh "giao phó" con mình cho người bạn Lưu Quang Minh bất chấp việc chương trình học mới chỉ hoàn toàn là thí điểm, có thể thất bại bất cứ lúc nào.

TIN LIÊN QUAN

Đó có thể là cuộc gặp gỡ của một thanh niên nông thôn hằng đêm nghe tiếng một nghệ sĩ vô danh chơi đàn hồ, vậy là cũng ước mơ học âm nhạc, vậy là khăn gói lên Hà Nội thi vào trường nhạc và được thầy cô gợi ý chơi contrabass nhờ vóc dáng to cao.

Đó cũng có thể là cuộc gặp gỡ của những sinh viên khoa cổ điển tình cờ nghe thấy một thanh âm kỳ lạ vọng xuống từ tầng 7, nơi đặt khoa jazz và rồi cứ dấn thân bước vào jazz lúc nào không biết.

Đôi khi tác giả cho chúng ta "nghe lén" những cuộc chuyện trà dư tửu hậu của các nhạc công, khiến cho bầu không khí jazz như đang bập bùng ngay khi ta đọc sách.

Vậy, sau jazz ở Hà Nội sẽ có gì? Học giả Stan BH Tan-Tangbau tiết lộ anh đang ấp ủ nhiều dự án nữa về lịch sử âm nhạc Việt Nam.

Một trong số đó là lịch sử về cây đàn accordeon mà ngày nay khán giả đại chúng hiếm khi nhắc đến nhưng nó chính là cây đàn gắn liền với những cuộc cách mạng và kháng chiến của nhân dân Việt Nam, với hành trình từ nhạc cụ của giới quý tộc châu Âu thành nhạc cụ của người dân cần lao ở châu Á.

Một dự án nữa là lịch sử của những đoàn văn công, một cụm từ không còn thân thuộc lắm với khán giả trẻ đương đại khi âm nhạc ngày càng được xã hội hóa, tư nhân hóa. Nhưng ít ai biết rằng chính trong không gian âm nhạc này mà nhạc đỏ, nhạc nhẹ và jazz có rất nhiều sự giao thoa và phát triển.

Nghiên cứu lịch sử âm nhạc, lại còn là lịch sử nhạc jazz Việt Nam, là một ngách nghiên cứu rất hẹp nhưng ngay cả trong con ngõ hẹp của lịch sử ấy vẫn còn cả một biển truyện chưa kể.

Đưa tôi bay lên Jazz

8h30, một buổi tối thứ bảy, đó có lẽ là thời điểm trong tuần mà niềm vui trở thành vô hạn, bởi ngày mai vẫn là một ngày nghỉ, và lúc này, người ta có thể mặc sức chơi. Hà Nội vào giờ ấy có nhiều nơi chốn để chơi...