Phóng to

Dịch giả Hoàng Hữu Đản: "Dịch văn chương là sống với từng ngôn ngữ nghệ thuật" - Ảnh: L.Điền

TT - Vừa dịch sang tiếng Pháp hai tập thơ Hàn Mặc Tử tuyển chọn và Nguyễn Bính tuyển chọn, được Tổng lãnh sự quán Pháp tại TP.HCM tài trợ xuất bản hồi đầu năm nay, dịch giả Hoàng Hữu Đản lại chuẩn bị ra mắt tập sách Bi kịch Hi Lạp cùng với Nhà xuất bản Giáo Dục.

Ông Hoàng Hữu Đản, 85 tuổi, như trẻ lại thuở thanh xuân khi nói về vở kịch Le Cid mà ông đã chuyển ngữ từ những năm 1976. “Thời ấy sách vừa ra 2 vạn bản đã bán hết veo trong hai tuần. Tôi xuất thân làm thầy giáo, dạy văn 31 năm nhưng mãi đến khi về hưu mới thấy người ta đến với sách của mình nhiều như vậy”. Đó là giai đoạn đầu của niềm cảm hứng dịch thuật.

Theo ông, văn chương tiếng Pháp phần lớn là các tác phẩm kinh điển, cần thiết cho người học, người nghiên cứu và cả những người viết văn VN. Điều đáng quí là dịch giả Hoàng Hữu Đản xác lập cho mình nguyên tắc dịch “thơ ra thơ, văn xuôi ra văn xuôi”.

Trong giới dịch thuật VN, hiếm ai có được nét tài hoa và thông tuệ để chuyển ngữ các vở kịch thơ Hi Lạp cổ điển, Pháp cổ điển sang thơ VN mà vẫn giữ nguyên cấu trúc kịch. Bởi thế, hai trường ca của Hi Lạp là Iliade và Odyssée được ông dịch toàn văn bằng thơ là một minh chứng cho công phu dịch thuật của mình.

Phóng to

Thơ Nguyễn Bính được dịch sang tiếng Pháp

Trong vở kịch Le Cid của Corneille (Pháp) có những đoạn ông Hoàng Hữu Đản chuyển ngữ “ngọt” theo thể lục bát: Làm ra, phụ bạc với tình/ bỏ đi, không xứng với mình sao đang/ đoạn trường càng dập càng tăng/ càng suy nghĩ lắm càng man mác sầu/ đã rằng nắm đất chôn sâu/ chết đừng để hận cho nhau một đời. “Đoạn này nguyên tác Corneille viết cũng rất “ngọt”, trữ tình lắm. Mình dịch sang tiếng Việt, cũng phải làm sao cho chất trữ tình từ ngôn ngữ Pháp chuyển hết sang ngôn ngữ Việt mới được” - ông Đản nói.

Năm 1997, hội nghị cộng đồng các quốc gia sử dụng Pháp ngữ tổ chức tại VN, có một tập thơ Việt được tuyển chọn dịch sang tiếng Pháp để tặng các đại biểu, người được giao trọng trách cả tuyển và dịch thơ chính là ông Hoàng Hữu Đản. Và trong tập thơ ấy, ca từ của bài quan họ Người ơi người ở đừng về được dịch sang tiếng Pháp, cùng với nhiều bài thơ hay của các nhà thơ danh tiếng VN xưa nay.

Và bây giờ, khi danh sách các tác phẩm dịch ký tên Hoàng Hữu Đản đã lên hơn 20, ông rút ra điều quan yếu trong việc dịch: “Dịch văn chương đòi hỏi không chỉ thạo tiếng phổ thông mà còn phải am hiểu từng ngôn ngữ nghệ thuật: văn xuôi, thơ kịch, anh hùng ca… Mỗi loại có một đặc trưng riêng, người dịch am hiểu mới chuyển hết dụng ý nghệ thuật của tác giả bằng ngôn ngữ gốc sang ngôn ngữ của người dịch”.

Công trình dịch thơ từ Việt sang Pháp mới nhất là hai tập thơ Nguyễn Bính và Hàn Mặc Tử. Ông tâm đắc lắm khi dịch “được” bài Lỡ bước sang ngang của Nguyễn Bính. “Bài thơ hay, buộc người dịch cũng phải chăm chút. Đoạn điệp từ bất hủ của Nguyễn Bính Mười năm đưa đám một mình/đào sâu chôn chặt mối tình đầu tiên tôi đã dùng phép tương phản để chuyển ngữ, dịch thành “chôn lần cuối cùng mối tình đầu tiên”.

Bản dịch này được vị tổng lãnh sự Pháp tại TP.HCM khen tặng là “nhờ bản dịch thành thạo và bác học của ông Hoàng Hữu Đản mà những câu thơ tuyệt diệu của Nguyễn Bính đến được với độc giả nói tiếng Pháp”.

Lời khen tặng được in vào sách, nhưng với ông, ông tự nhận rằng: “Tôi có dịch đâu, những vấn đề tình cảm, tâm lý, tình huống của Corneille hay Nguyễn Bính khi sáng tác, tôi đều phải tìm hiểu, phải sống với nó, để rồi nói lại bằng ngôn ngữ Việt hoặc Pháp”.

Tấm lòng của ông với văn chương Việt và Pháp còn sôi nổi lắm. Nhất là khi ông bày tỏ sự lo lắng thật sự về đội ngũ dịch thuật hiện nay: “Hiện nay người giỏi ngoại ngữ ít, giỏi về nghệ thuật, văn chương nước ngoài càng ít, khó dịch lắm”.