VTV Đặc biệt Hồ Chí Minh: Bản lĩnh ngoại giao năm 1946 vừa lên sóng kể về chuyến thăm dài 99 ngày của Người, đi thẳng vào trung tâm quyền lực của nước Pháp, để tìm kiếm một cơ hội hòa bình cuối cùng trong bối cảnh Việt Nam đang bị bao vây bởi thù trong giặc ngoài.

(Lúc đó ở phía Nam, quân Pháp nổ súng tái chiếm (23-9-1945); phía Bắc, 20 vạn quân Tưởng tràn vào với danh nghĩa đồng minh nhưng mưu toan lật đổ chính quyền. Ở trong nước, nạn đói, ngân khố trống rỗng, tệ nạn xã hội nặng nề… - PV).

Bị ám sát, bị mua chuộc nhưng Người đã không bán rẻ Việt Nam

Phim tài liệu Hồ Chí Minh: Bản lĩnh ngoại giao năm 1946 tiết lộ những thông tin hiếm có về chuyến thăm này.

Trong suốt hành trình, Chủ tịch Hồ Chí Minh và phái đoàn luôn nằm dưới sự giám sát tuyệt đối của mạng lưới mật thám Pháp. Bộ hồ sơ BA.2346 cập nhật báo cáo hằng ngày về các cuộc tiếp xúc của Người. Tình báo Pháp ghi nhận các âm mưu gây rối, thậm chí là ám sát nhắm vào Người từ các nhóm cực đoan.

Sau khi Chủ tịch Hồ Chí Minh rời Đông Dương, Cao ủy D'Argenlieu đã tìm cách phá hoại bằng việc thành lập Cộng hòa tự trị Nam Kỳ. Đứng trước việc quay về chấp nhận chiến tranh hoặc kiên trì đi tiếp, Người đã chọn đi đến cùng để chứng minh thiện chí của Việt Nam trước công luận Pháp và thế giới.

Theo anh Arnaud Dimeo - cán bộ lưu trữ, Cơ quan Lưu trữ lịch sử và văn hóa, Sở Cảnh sát Paris, "đây đúng là một quyết định rủi ro nhưng đáng để chấp nhận". Bởi nếu có thể giải quyết được vấn đề độc lập của Việt Nam và Đông Dương bằng con đường đối thoại hòa bình, hai dân tộc sẽ tránh được một cuộc đổ máu vô nghĩa.

Một thông tin khác đáng chú ý khác, giới mật thám Pháp và cộng đồng người Việt ở Pháp cho rằng Ngân hàng Đông Dương đã đề nghị trao cho Chủ tịch Hồ Chí Minh số tiền 30 tỉ Franc (thời điểm đó mua được 223 tấn vàng) nhằm thuyết phục Người từ bỏ các hoạt động vì nền độc lập của Việt Nam.

Chủ tịch Hồ Chí Minh đã cự tuyệt đề nghị đó, không bán rẻ nền độc lập của Việt Nam.

Nhà sử học Alain Rusico cho rằng đó là phương thức thường trực nhằm tìm cách tha hóa những người hoạt động cách mạng. "Có những người đã sập bẫy. Có những người đã kiên cường giữ vững khí tiết. Chủ tịch Hồ Chí Minh là một minh chứng", ông nói.

GS Pierre Asselin - Đại học Diago, Mỹ - nhận xét nước Pháp đã nhận ra sự hiện diện của Chủ tịch Hồ Chí Minh không hề có lợi cho những người muốn thúc đẩy quá trình tái lập chế độ thuộc địa tại Đông Dương. Ngân hàng Đông Dương tìm cách loại bỏ ảnh hưởng của Người, đưa ông trở về nước càng sớm càng tốt.

Chiến lược ngoại giao lay động lòng người ở Pháp

Bộ phim cũng cắt nghĩa vì sao nghệ thuật thu phục nhân tâm trở thành một trong những di sản ngoại giao đặc biệt của Người.

Hội nghị Pháp - Việt tại lâu đài Fontainebleau (khai mạc ngày 6-7-1946) và cuộc chiến truyền thông tàn khốc đằng sau cánh cửa đàm phán rất căng thẳng.

Phe thực dân hiếu chiến sử dụng hệ thống báo chí cánh hữu tại Pháp, liên tục tung ra các bài viết xuyên tạc, vu khống phái đoàn Việt Nam nhằm bóp méo sự thật.

Chủ tịch Hồ Chí Minh không trực tiếp dự hội nghị mà với tư cách là thượng khách của Chính phủ Pháp. Trọng trách dẫn dắt cuộc thương lượng do ông Phạm Văn Đồng làm trưởng đoàn kiêm người phát ngôn chính thức của phái đoàn Việt Nam.

Nhà sử học Alain Rusico so sánh nếu trên bàn đàm phán, phái đoàn Việt Nam đã tiến hành một cuộc đấu trí trực diện và nảy lửa nhằm vạch trần các âm mưu của đối phương thì tại Paris là một mặt trận ngoại giao nhân dân mềm mỏng, tươi cười của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Theo ông, hai mặt trận này bổ sung hoàn hảo cho nhau.

Trong khi phái đoàn Việt Nam đang cân nhắc từng chi tiết của các thỏa ước tiềm năng, Người liên tục chủ trì các cuộc họp báo, tổ chức gần 400 cuộc tiếp xúc rộng rãi với nhiều tầng lớp xã hội Pháp; đồng thời kết nối chặt chẽ với cộng đồng kiều bào Việt Nam tại Paris.

Thông điệp nhất quán "muốn hợp tác chân thành, hữu nghị với nước Pháp chứ không bài Pháp". Cùng đó là những cử chỉ vô cùng lịch lãm, như việc tự tay lượm hoa hồng tặng các nữ phóng viên hay tình bạn thâm giao vượt lên mọi ranh giới chính trị với gia đình nhà kháng chiến chống phát xít Raymond Aubrac đã để lại ấn tượng sâu đậm về một vị nguyên thủ lịch lãm, nhân văn và khác biệt hoàn toàn với hình ảnh các chính trị gia phương Tây.

Tờ nhật báo nổi tiếng Le Monde ngày 12-7-1946 thuật lại, khi các phóng viên đặt câu hỏi: "Nếu Nam Kỳ từ chối là một phần của Việt Nam, ngài sẽ làm gì?", Chủ tịch Hồ Chí Minh lập tức khẳng định "Nam Kỳ hoàn toàn là đất nước của Việt Nam. Đó là thịt của thịt chúng tôi, máu của máu chúng tôi". Người nhấn mạnh điều đó dựa trên những dữ liện không thể chối cãi về dân tộc học, lịch sử và văn hóa.

Với kiều bào, Người gần gũi như người nhà. Ở Biarritz, Người sẵn sàng ngồi xuống để trò chuyện với cậu bé bị tật ở chân Francois Triệu.

Tại Paris ngày 15-7-1946, với hơn 2.000 kiều bào; ông Nguyễn Văn Bổn - Chủ tịch danh dự, Hội người Việt Nam tại Pháp - kể lại Người ân cần căn dặn đồng bào xa xứ mỗi người phải là "một đại sứ Việt Nam, đại diện cho một dân tộc đang đấu tranh vì hòa bình, độc lập và tự do". Người mong muốn mỗi kiều bào phải nỗ lực học tập, làm việc hết sức mình để về xây dựng nước nhà. Người nói "Tổ quốc trên hết, dân tộc trên hết" .

Hồ sơ BA.2346 cũng ghi nhận một động thái cứng rắn khi Chủ tịch Hồ Chí Minh gửi thư trực tiếp cho Bộ trưởng Hải ngoại Pháp lúc bấy giờ để can thiệp đòi lại quyền làm người và sự bình đẳng cho hàng vạn lính thợ Đông Dương đang bị bóc lột tại Pháp .

Điều này buộc Chính phủ Pháp phải nhượng bộ và ký kết một bản thỏa thuận chưa từng có tiền lệ.

Vào trung tuần tháng 9-1946, ngay trước khi lên tàu về nước, Người còn đích thân xuống ga Saint-Charles ở Marseille để gặp gỡ và phát biểu đầy xúc động trước 4.000 lính thợ Đông Dương - những người nông dân bị cưỡng bức mộ lính từ năm 1939 để làm việc trong các nhà máy vũ khí Pháp.

Người đi tìm cơ hội hòa bình cuối cùng và thông điệp trước khi về nước

Ngày 10-9-1946, sau những ngày tranh luận nảy lửa và bế tắc trước dã tâm thực dân của phía Pháp, Hội nghị Fontainebleau thất bại, phái đoàn Việt Nam rời Paris để trở về nước.

Người đã quyết định ở lại Pháp một mình trong thế giằng co nguy hiểm, vắt kiệt mọi cơ hội ngoại giao cuối cùng để cứu vãn nền hòa bình đang mong manh.

Vào đêm ngày 14-9, Người đã đích thân đến tận nhà riêng của Bộ trưởng Bộ Thuộc địa Pháp Marius Mute và cùng ký bản tạm ước. Dù không có tính chất ràng buộc pháp lý, nhưng theo GS, nhà sử học Pierre Journoud, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã thành công khi đạt được văn kiện này. Qua đó buộc Chính phủ Pháp phải cam kết hơn với con đường đàm phán và hòa bình.

Nước cờ hoãn binh này đã giúp nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa non trẻ tranh thủ được từng ngày hòa bình quý giá để chuẩn bị lực lượng cho cuộc chiến tranh bi thảm mà Người biết là khó tránh khỏi.

Sau đó, Người cũng lên đường về nước. Kiều bào đứng đặc kín ở hai bên đường. Và ngay cả những giây phút cuối cùng trước khi lên đường, nỗ lực ngoại giao của Người vẫn không dừng lại. Người đã gửi lại một thông điệp đặc biệt:

"Cả đời mình tôi đã đấu tranh chống lại thực dân Pháp. Nhưng tôi luôn yêu quý và khâm phục nhân dân Pháp - một nước Pháp mới, một nước Pháp lên án chủ nghĩa đế quốc và chủ nghĩa thực dân, ủng hộ chúng tôi. Vì thế mà chúng tôi muốn hợp tác chân thành với nước Pháp để thực hiện những tư tưởng tự do, bình đẳng và bác ái".

Ngày Quốc khánh 2-9, nhớ Bác bắt nhịp bài ca Kết đoàn

Khoảnh khắc Bác bắt nhịp bài ca Kết đoàn đã được nhắc lại trong chương trình Bài ca Kết đoàn thật xúc động, càng ý nghĩa trong những ngày TP.HCM sôi nổi các hoạt động mừng Quốc khánh 2-9.