Hệ cỏ vetiver, rẻ mà hiệu quả!

Do biến đổi về khí hậu, ngập lũ thường xuyên... nhiều tuyến sông, kênh rạch và đê bao bị sạt lở nghiêm trọng. Biện pháp phòng chống sạt lở như dùng cọc gỗ, giỏ đá, cột, kè bêtông... chi phí tốn kém nhưng hiệu quả thấp.

TTCT - Một trong những phương pháp được nghiên cứu và đã có ứng dụng hiệu quả tại nhiều nước trên thế giới và một số nơi tại VN là sử dụng hệ cỏ Vetiver.

Một nông dân ở Venezuela đã giải quyết vấn đề sạt lở đất đồi băng cách trồng xen kẽ cỏ vetiver trên ruộng bậc thang - Ảnh: picasaweb.google.com

Hệ cỏ vetiver hạn chế sự xói mòn ở kênh rạch, sông nước ngọt, nước lợ và cả ở những vùng đất khô cằn (như đất cát, đồi núi, bãi xỉ thải khai thác quặng, đất nhiễm mặn, nhiễm axit, phèn nặng) trong những điều kiện thủy văn khắc nghiệt.

Có khoảng 12 giống cỏ vetiver đã được biết đến, trong đó trồng phổ biến và ứng dụng rộng rãi nhất là loại cỏ vetiver với tên khoa học Vetiveria Zizanioides L. (tại VN, cỏ vetiver đôi lúc được gọi là cỏ hương bài hoặc cỏ hương lau).

Cỏ vetiver có khả năng thích nghi rộng với các điều kiện khí hậu và thổ nhưỡng, dễ nhân giống, ít bị sâu bệnh, sống được trên hầu hết các loại đất. Khi mọc lá ken dày đặc, phần gốc sinh nhánh mạnh. Cỏ vetiver có sức chịu đựng đối với sự biến động khí hậu cực kỳ lớn như hạn hán kéo dài, lũ lụt, ngập úng. Khả năng chịu ngập úng kéo dài đến 45 ngày và chịu được biên độ nhiệt từ -10⁰C đến 48⁰C.

Khi trồng giống vetiver sẽ phát triển theo từng bụi (như cây sả), không có căn hành (bò lan như cỏ tranh). Do đó, khi phát triển nó sẽ mọc theo hàng như lúc trồng, không mọc tràn lan như các loại cỏ dại. Nó có đặc điểm không tạo hạt, nhân giống chủ yếu bằng phương pháp vô tính nên không sợ việc phát tán không kiểm soát được. Bên cạnh đó, vetiver có lá sắc, rễ thơm mùi đặc trưng, có khả năng xua đuổi rắn, chuột và các loài gặm nhấm khác.

Chống sạt lở

Bộ rễ của hệ cỏ vetiver có dạng chùm, không mọc trải rộng mà lại cắm thẳng đứng sâu 3-4m, rộng đến 2,5m sau khoảng một đến hai năm trồng, thân rễ đan xen nhau và có thể phát triển rất nhanh. Bộ rễ vetiver có khả năng chống xói mòn rất hiệu quả, có thể chịu lực bằng 1/6 lần so với bêtông nên được xem là “hàng rào bêtông sinh học”.

Thực tế cho thấy tại tỉnh An Giang, chỉ với 1km kè đá và bêtông ở thị trấn Tân Châu đã tốn mất 100 tỉ đồng mà lại không bền vững, hiện tượng sạt lở vẫn còn xảy ra. Trong khi trồng cỏ vetiver thường có chi phí thấp và cần nhiều lao động thủ công, rất thích hợp với nền kinh tế đang phát triển ở VN. Theo ước tính, tùy địa hình và mục đích (sẽ quyết định mật độ trồng), chi phí cho 1km trồng vetiver khoảng 100-200 triệu đồng.

Xử lý môi trường

Theo giáo sư Paul Trương, giám đốc và đại diện khu vực châu Á - Thái Bình Dương thuộc Trung tâm Nghiên cứu cỏ vetiver quốc tế, nhờ có bộ rễ phát triển sâu và dày đặc, hệ cỏ vetiver có khả năng hấp thu các độc tố trong nước và đất như kim loại nặng, hóa chất bảo vệ thực vật... Do vậy, có thể sử dụng hệ cỏ vetiver để xử lý các vùng đất và nước bị ô nhiễm.

Một bụi vetiver - Ảnh: stressdynamic.com

Và hơn thế nữa...

Lá, thân hệ cỏ vetiver phát triển rất nhanh và có thể dùng làm thức ăn xanh trong chăn nuôi, làm dây bó lúa... Dây từ vetiver rất dẻo và dai nên cỏ vetiver còn được dùng làm nguyên liệu đan lát, sản xuất hàng thủ công mỹ nghệ như túi xách, giá đựng báo, giá treo tường, sọt rác, các sản phẩm trang trí... Nguyên liệu cỏ vetiver có màu xanh vàng tự nhiên khá đẹp. Nếu được tổ chức hướng dẫn tốt, đây sẽ là một nghề phụ có triển vọng cho người nông dân.

Bên cạnh đó, rễ của vetiver có chứa tinh dầu chất lượng tốt, hàm lượng tối đa có thể đạt 2-2,5% trọng lượng khô. Do đó, rễ vetiver còn được dùng làm nguyên liệu để sản xuất tinh dầu, chế biến thành nước hoa.

NGUYỄN VĂN TRUNG (giảng viên kỹ thuật môi trường)