Sau vụ việc xe tải quên hạ ben tông đổ một kết cấu thép trên đường, hàng loạt bài báo đồng loạt sử dụng thuật ngữ "giá long môn". Điều này khiến nhiều độc giả bất ngờ và thắc mắc: "Sống gần 40 năm giờ mới nghe từ này", "Sao không dùng từ nào thông dụng, dễ hiểu hơn?"... 

Sự băn khoăn này hoàn toàn dễ hiểu, vì cụm từ này hiếm khi xuất hiện trong giao tiếp đời thường.

Từ biểu tượng kiến trúc đến thuật ngữ pháp lý

"Giá long môn" là thuật ngữ Hán Việt kết hợp giữa "giá" (giàn, khung) và "long môn" (cửa rồng). Trong văn hóa Á Đông, "long môn" ban đầu chỉ các cổng chào lớn tại các đền đài, lăng tẩm, gắn liền với điển tích "Cá chép hóa rồng" biểu thị sự uy nghi, bền vững. 

Khi du nhập vào Việt Nam, cụm từ gốc "long môn giá" trong tiếng Trung được hoán đổi trật tự từ để phù hợp với ngữ pháp tiếng Việt thành "giá long môn".

Trong các văn bản pháp luật giao thông đường bộ (như Quy chuẩn QCVN 41:2016 và mới nhất là QCVN 41:2024 của Bộ Giao thông vận tải), "giá long môn" được định nghĩa chính thức là: Khung kết cấu ngang qua đường ở phía trên phần đường xe chạy, dùng để treo biển báo, đèn tín hiệu hoặc thiết bị giám sát. 

Cấu trúc chịu lực này gồm hai cột trụ đứng hai bên và một thanh dầm ngang tạo thành hình chữ U ngược (tiếng Anh gọi là gantry frame), giúp xe cộ lưu thông an toàn bên dưới.

Về mặt ngôn ngữ học, đây là một ví dụ thú vị về hiện tượng chuyển di và biến đổi ngữ nghĩa. Từ một hình tượng mang tính văn học, tâm linh, cụm từ này đã trở thành một thuật ngữ kỹ thuật thuần túy. 

Thay vì vay mượn từ phương Tây như gantry (Anh) hay portique (Pháp), các chuyên gia Việt Nam đã chọn một cụm từ giàu hình tượng nhưng vẫn đáp ứng chính xác yêu cầu định danh khoa học.

Có thể thay bằng từ thuần Việt?

Nhiều ý kiến cho rằng nên thay "giá long môn" bằng cụm từ thuần Việt tương đương như "giá treo biển báo kiểu cổng". Tuy nhiên cách gọi này quá dài dòng, thiếu tính cô đúc.

Từ Hán Việt là một bộ phận không thể tách rời, chiếm tỉ trọng lớn và tạo nên sự trang trọng cho tiếng Việt. Việc sử dụng từ Hán Việt trong các ngữ cảnh mang tính hành chính, luật pháp là bắt buộc để đảm bảo sự nghiêm túc và chuẩn xác.

Tóm lại, việc sử dụng các thuật ngữ chuyên ngành như "giá long môn" trong giao tiếp thực tiễn là cần thiết để bảo đảm văn phong kỹ thuật và tính thống nhất pháp lý.

Quá trình tiếp nhận này không chỉ đáp ứng yêu cầu công việc, mà còn minh chứng cho khả năng kế thừa, làm phong phú và phát triển sinh động vốn từ vựng tiếng Việt hiện đại.

Quên hạ thùng xe ben tông giá long môn: Tài xế quá ẩu

Sau khi đoạn clip xe ben chạy trên đường dẫn cao tốc TP.HCM - Long Thành với thùng ben chưa hạ, rồi tông vào giá long môn lan truyền trên mạng xã hội, nhiều bạn đọc cho rằng đây là sự cố nguy hiểm vì 'tài xế quá ẩu'.