Doanh nghiệp giải bài toán tự chủ chiến lược

CÔNG TRIỆU

Tự chủ chiến lược được nhấn mạnh trong Văn kiện Đại hội XIV, nhưng thực tế nhiều doanh nghiệp Việt vẫn phụ thuộc lớn vào nhập khẩu, công nghệ và thị trường.

Trong bối cảnh kinh tế toàn cầu biến động mạnh, đứt gãy chuỗi cung ứng, cạnh tranh địa chính trị và bảo hộ thương mại gia tăng, khái niệm tự chủ chiến lược được nhấn mạnh trong Văn kiện Đại hội XIV như một yêu cầu mang tính sống còn.

Tuy nhiên, thực tế cho thấy nhiều doanh nghiệp Việt vẫn phụ thuộc lớn vào nguyên liệu nhập khẩu, công nghệ bên ngoài và thị trường xuất khẩu - khoảng cách đáng kể giữa mục tiêu và năng lực nội tại.

Hội nhập sâu nhưng không phụ thuộc một chiều

Trao đổi với báo Tuổi Trẻ, PGS.TS Trần Thị Hồng Liên (Trưởng khoa quản trị kinh doanh Trường đại học Kinh tế - Luật, Đại học Quốc gia TP.HCM) cho rằng trong bối cảnh rủi ro toàn cầu gia tăng, việc đặt ra mục tiêu tự chủ chiến lược là kịp thời và cần thiết.

Thêm nữa, việc Việt Nam có quy mô dân số thuộc nhóm 16 nước lớn nhất thế giới, GDP thuộc nhóm 32 nền kinh tế lớn nhất thế giới, nhưng lĩnh vực công nghiệp lại phụ thuộc vào doanh nghiệp FDI (20% GDP và hơn 70% kim ngạch xuất khẩu) nên mục tiêu tự chủ chiến lược lại càng cấp thiết và ý nghĩa.

"Tự chủ chiến lược của doanh nghiệp không chỉ là bài toán kinh doanh mà còn là nền tảng cho năng lực tự quyết của quốc gia trên trường quốc tế", bà Liên nói.

Thủ tướng: Hội nhập không chỉ có 'thảm đỏ và hoa hồng'ĐỌC NGAY

Ông Trần Anh Tuấn (Phó chủ tịch Mạng lưới Hàng không - vũ trụ - thiết bị bay không người lái Việt Nam, CEO Công ty Saolatek) cũng cho rằng doanh nghiệp Việt không thể không hội nhập, vấn đề là hội nhập theo cách nào.

"Nếu toàn bộ nguyên liệu, công nghệ, thị trường đều phụ thuộc vào một vài đối tác, một vài quốc gia thì chỉ cần một cú sốc bên ngoài là lập tức bị động", ông Tuấn nói.

Vì thế, theo ông Tuấn, tự chủ chiến lược ở cấp độ doanh nghiệp trước hết là chủ động nguồn cung nguyên vật liệu, linh hoạt thị trường và không lệ thuộc một chiều. Điều này không đồng nghĩa với việc phải nội địa hóa bằng mọi giá, mà là biết rõ đâu là khâu then chốt cần nắm giữ. Tự chủ chiến lược không có nghĩa là "tự làm tất cả", càng không phải là tách mình khỏi chuỗi giá trị toàn cầu.

"Điều cốt lõi là chủ động lựa chọn mức độ phụ thuộc, đa dạng hóa đối tác. Và quan trọng nhất là xây dựng năng lực nội sinh đủ mạnh cùng các kịch bản ứng phó biến động (trong một thế giới nhiều biến động) để hạn chế tối đa tổn thương khi bên ngoài thay đổi", ông Tuấn nhấn mạnh.

Nhiều doanh nghiệp thừa nhận mức độ phụ thuộc bên ngoài vẫn rất lớn. Đại diện một doanh nghiệp sản xuất linh kiện điện tử tại TP.HCM cho biết hơn 70% nguyên liệu đầu vào của công ty vẫn phải nhập khẩu do công nghiệp hỗ trợ trong nước chưa đáp ứng được cả về quy mô lẫn chất lượng.

Không chỉ nguyên liệu, công nghệ lõi cũng là điểm yếu lớn. Phần lớn doanh nghiệp Việt Nam chưa làm chủ thiết kế, quy trình sản xuất cốt lõi hay các khâu R&D quan trọng. Điều này khiến doanh nghiệp khó nâng cao biên lợi nhuận và dễ bị thay thế trong chuỗi cung ứng toàn cầu.

Vượt qua định kiến "vừa và nhỏ"

Bên cạnh đó, khả năng tham gia chuỗi giá trị toàn cầu của doanh nghiệp nội còn hạn chế. Mối liên kết giữa doanh nghiệp trong nước với khu vực FDI vẫn lỏng lẻo, chủ yếu dừng ở cung ứng những sản phẩm, dịch vụ giá trị thấp.

Một điểm yếu khác là sự lệ thuộc vào thị trường xuất khẩu, trong bối cảnh cầu thế giới suy giảm, rủi ro tập trung thị trường ngày càng rõ. Nhiều doanh nghiệp xuất khẩu lớn cho biết chỉ cần một thay đổi về chính sách thương mại hoặc tiêu chuẩn kỹ thuật từ đối tác là hoạt động sản xuất, kinh doanh bị ảnh hưởng ngay lập tức.

Phát triển kinh tế tư nhân: Doanh nghiệp nhỏ và vừa có thể được miễn thuế thu nhập 3 năm ĐỌC NGAY

Theo nhiều chuyên gia kinh tế, quy mô hạn chế khi phần lớn doanh nghiệp Việt Nam là doanh nghiệp nhỏ và vừa (SME), thậm chí siêu nhỏ, khiến doanh nghiệp khó đầu tư bài bản cho công nghệ, nhân lực chất lượng cao hay mở rộng thị trường.

Tuy nhiên, PGS.TS Trần Thị Hồng Liên lại khẳng định quy mô vẫn chưa hẳn là mấu chốt cho câu chuyện này. Bởi đây là quy luật kinh tế chung của thế giới, khi SME luôn chiếm khoảng 98% tổng số doanh nghiệp ở mọi quốc gia. Do đó, số lượng SME đông đảo không phải là điểm yếu khác biệt của Việt Nam.

Điểm yếu "nút thắt" thực sự khiến doanh nghiệp Việt khó lớn mạnh nằm ở sự thiếu tự tin và tầm nhìn chiến lược hạn hẹp. Thay vì tập trung xây dựng điểm mạnh để bứt phá, doanh nghiệp thường quá chú trọng vào việc tìm kiếm và khắc phục những khiếm khuyết nhỏ.

Cùng với đó, sự rườm rà của thủ tục hành chính đang "bào mòn" tâm trí nhà điều hành, khiến họ không còn thời gian để nuôi dưỡng những khát vọng vươn tầm. "Ước mơ của chủ doanh nghiệp phải thật lớn. Nếu không nghĩ lớn, chúng ta sẽ không có những bước đi để biến từ nhỏ thành lớn và tạo ra ảnh hưởng quốc tế", bà Liên nhấn mạnh.

Theo bà Liên, để đạt được sự tự chủ chiến lược, đổi mới sáng tạo được coi là đòn bẩy chính và yếu tố công nghệ là then chốt. Tuy nhiên, bài toán này đang gặp khó tại nút thắt về vốn. Chi phí vốn tại Việt Nam vẫn ở mức cao so với các nước phát triển, tạo áp lực lớn cho hoạt động kinh doanh.

Đặc biệt, luồng vốn cho đổi mới sáng tạo đang bị "kẹt" do doanh nghiệp khó tiếp cận vốn ngân hàng vì thiếu tài sản đảm bảo, trong khi thị trường vốn mạo hiểm vẫn còn bị bó hẹp bởi các quy chế phòng ngừa rủi ro.

Mở hướng đi mới cho doanh nghiệp nội

Văn kiện Đại hội XIV được kỳ vọng mở ra một giai đoạn phát triển mới, trong đó doanh nghiệp nội địa được xác định là lực lượng trung tâm để hiện thực hóa mục tiêu tự chủ chiến lược.

Theo các chuyên gia, một số hướng đi lớn đã được đặt ra, như phát triển công nghiệp hỗ trợ, hỗ trợ doanh nghiệp vừa và nhỏ nâng cao năng lực, và đổi mới chính sách khoa học công nghệ theo hướng lấy doanh nghiệp làm trung tâm. Điểm mới quan trọng là tư duy chính sách đang chuyển từ hỗ trợ dàn trải sang tạo điều kiện để doanh nghiệp lớn lên.

Một doanh nghiệp sản xuất linh kiện điện tử tại Đồng Nai cho rằng doanh nghiệp không cần quá nhiều ưu đãi ngắn hạn mà là một môi trường ổn định, chính sách nhất quán và cơ chế khuyến khích đầu tư dài hạn cho đổi mới sáng tạo. "Nếu muốn doanh nghiệp nội tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị, cần có chính sách buộc và khuyến khích khu vực FDI liên kết thực chất với doanh nghiệp trong nước, chứ không chỉ dừng ở cam kết", vị này nói.

Doanh nghiệp cần môi trường tài chính minh bạch

Theo TS Nguyễn Văn Điệp (giảng viên bộ môn tài chính doanh nghiệp, khoa tài chính ngân hàng Trường đại học Mở TP.HCM), nhìn lại hành trình 40 năm qua, Việt Nam đã thành công rực rỡ trong việc mở rộng quy mô kinh tế, nhưng nền kinh tế đang bộc lộ những "điểm tới hạn" về cấu trúc vận hành.

Một trong những bất cập lớn nhất chính là sự lệch pha trong cấu trúc tài chính khi nền kinh tế vẫn đang phải "đi bằng một chân" quá mạnh là tín dụng ngân hàng. Việc phụ thuộc tới 70 - 80% nguồn vốn vào hệ thống ngân hàng không chỉ tạo áp lực rủi ro hệ thống mà còn đẩy các doanh nghiệp nhỏ và vừa vào thế khó.

Các doanh nghiệp này đang kẹt trong cơ chế cho vay dựa trên tài sản thế chấp, trong khi những giá trị cốt lõi của kinh tế hiện đại như dữ liệu, công nghệ và năng lực đổi mới sáng tạo lại chưa được định giá để trở thành tài sản đảm bảo.

Do đó, cộng đồng doanh nghiệp và các chuyên gia tài chính kỳ vọng một cuộc cách mạng về tư duy quản trị thị trường vốn, chuyển từ tư duy quản lý để kiểm soát rủi ro sang quản lý để kiến tạo phát triển. Thị trường vốn phải trở thành "lá phổi" thứ hai khỏe mạnh, cung cấp nguồn vốn dài hạn để thay thế dần sự phụ thuộc vào tín dụng ngắn hạn của ngân hàng.

"Các doanh nghiệp không sợ cạnh tranh, mà cần một môi trường tài chính minh bạch và một thị trường vốn có tính tiên liệu cao để họ yên tâm dốc sức cho những kế hoạch đầu tư dài hạn, góp phần đưa kinh tế Việt Nam vươn mình trong kỷ nguyên mới", ông Điệp khẳng định.