Khi ông bà nhận cháu làm con nuôi?

Mục tiêu được đại biểu hướng tới là bảo đảm lợi ích tốt nhất của trẻ, nhất là khi cha mẹ qua đời hoặc không còn khả năng chăm sóc. Thiện ý ấy cần được trân trọng.

Tuy nhiên, từ một mục tiêu nhân văn đến một giải pháp hợp lý là khoảng cách phải được lấp đầy bằng sự hiểu biết thực tiễn và đánh giá hệ quả. Xác lập quan hệ cha mẹ nuôi - con nuôi sẽ giải quyết khó khăn cụ thể nào? Vì sao cần lựa chọn phương án ấy? Những quan hệ nào trong gia đình sẽ bị tác động?

Nhận diện đúng vấn đề để mở ra những lựa chọn

Ông bà nuôi cháu, anh chị nuôi em là những hoàn cảnh cần được quan tâm. Nhưng từ hoàn cảnh ấy đến kết luận cần cho phép nhận nhau làm con nuôi vẫn còn một bước chứng minh quan trọng: trẻ đang thiếu sự bảo đảm nào mà pháp luật cần bổ sung?

Nếu vướng mắc nằm ở quyền đại diện, cần xác định những quyết định nào người chăm sóc chưa thể thực hiện. Nếu khó khăn là nguồn lực nuôi dưỡng, phải xem xét khả năng hỗ trợ. Nếu thiếu sự ổn định lâu dài, cần làm rõ trách nhiệm của người chăm sóc và cơ chế bảo đảm trách nhiệm ấy. Mỗi thiếu hụt có thể đòi hỏi một cách xử lý khác nhau.

Đương nhiên, quan hệ ông bà - cháu, anh chị em hoặc giám hộ không mặc nhiên tương đương với quan hệ cha mẹ - con. Pháp luật về nuôi con nuôi xác lập đầy đủ quyền, nghĩa vụ của cha mẹ và con giữa người nhận nuôi với người được nhận nuôi. 

Vì thế, kiến nghị có một vấn đề pháp lý thực chất cần nghiên cứu. Nhưng chính sự khác biệt về địa vị pháp lý cũng đòi hỏi phải đối chiếu kỹ: quyền lợi nào cần được bổ sung, bổ sung đến đâu và với hệ quả gì?

Gia đình là một cấu trúc quan hệ đang sống

Nhận một người làm con nuôi là xác lập địa vị pháp lý cùng những quyền và nghĩa vụ lâu dài. Khi việc ấy diễn ra giữa những người vốn đã có quan hệ huyết thống gần gũi, tác động có thể lan tới cả cấu trúc gia đình.

Hãy hình dung ông bà có nhiều người cháu, trong đó một cháu được nhận làm con nuôi. Theo cấu trúc thừa kế hiện hành, con nuôi thuộc hàng thừa kế thứ nhất; cháu ruột thuộc hàng thứ hai trong quan hệ với ông bà, bên cạnh những quy định riêng về thừa kế thế vị. Bởi vậy, nếu mở ngoại lệ và áp dụng địa vị con nuôi thông thường, sự khác biệt về quyền thừa kế sẽ là một hệ quả phải xử lý.

Từ góc độ pháp lý, có thể giải thích rằng địa vị khác nhau dẫn tới quyền lợi khác nhau. Nhưng trong cảm nhận của gia đình, câu hỏi có thể rất giản dị: cùng là cháu, vì sao người này được hưởng địa vị khác người kia? Sự ưu tiên dành cho một trẻ có hoàn cảnh đặc biệt có thể chính đáng, song vẫn cần xem xét ảnh hưởng đến quyền lợi và quan hệ giữa các thành viên khác.

Phức tạp hơn là sự chồng lấn vai vế. Người được nhận nuôi vẫn là cháu trong ký ức, huyết thống và cách gia đình nhìn nhận, đồng thời mang địa vị người con trong quan hệ nhận nuôi. Địa vị ấy có thể làm xuất hiện kỳ vọng được đối xử tương đương với những người con khác của ông bà, vốn là chú, bác, cô, dì của mình.

Không có nghĩa mọi gia đình đều sẽ ứng xử như vậy. Nhưng khả năng tồn tại những cách hiểu trái chiều về tiếng nói, trách nhiệm, tài sản và nghi lễ là điều cần dự liệu. Tương tự, khi anh chị em ruột xác lập quan hệ cha mẹ nuôi - con nuôi, quan hệ ngang hàng vốn có sẽ đan xen với một quan hệ pháp lý khác hẳn.

Những hệ quả ấy có thể bộc lộ rất muộn, khi chia tài sản, khi người chăm sóc qua đời hoặc khi phát sinh bất đồng. Người chịu ảnh hưởng còn có các con, các cháu khác và những nhánh gia đình không trực tiếp tham gia quyết định nhận nuôi.

Gia đình được duy trì bằng quyền, nghĩa vụ và cả tình cảm, ký ức, sự tin cậy, những kỳ vọng ít khi được nói thành lời. Pháp luật có thể xác lập một địa vị bằng một quyết định; sự chấp nhận của gia đình cần nhiều điều kiện hơn thế. Bảo vệ trẻ vì vậy đòi hỏi nhìn thấy cả những quan hệ đang tạo nên chỗ dựa lâu dài cho chính em.

Tính đủ chi phí thể chế

Khi pháp luật và chuẩn mực xã hội hỗ trợ nhau, quyền và nghĩa vụ thường được thực hiện thuận lợi. Khi chúng va chạm, một quy định dù rõ ràng vẫn có thể vận hành khó khăn. Gia đình phải thương lượng lại cách ứng xử; cơ quan công quyền phải giải thích, hướng dẫn; tòa án có thể phải giải quyết những tranh chấp mới.

Đó là những chi phí cần tính đến khi lựa chọn chính sách. Chúng bao gồm thời gian, công sức, tiền bạc để xác lập, duy trì và bảo vệ quyền lợi. Trong gia đình, còn có những tổn thất khó đo lường hơn: sự nghi ngờ giữa anh em, cảm giác bị đối xử thiếu công bằng, những rạn nứt giữa các nhánh họ hàng.

Các chi phí ấy có thể do nhiều người gánh chịu, dù họ không trực tiếp quyết định việc nhận nuôi. Đặc biệt, trẻ được kỳ vọng hưởng lợi cũng có thể chịu sức ép từ những bất đồng phát sinh. Quyền lợi pháp lý được bổ sung phải được đặt cạnh sự an toàn về tình cảm và chỗ dựa lâu dài của trẻ.

Tin tức sáng 11-9: Đề xuất các trường hợp không được nhận con nuôi; Lãi suất liên ngân hàng giảm mạnh

Tin tức đáng chú ý: Đề xuất các trường hợp không được nhận con nuôi; Lãi suất liên ngân hàng giảm mạnh; Lắp camera xử lý nạn lấn chiếm vỉa hè trục giao thông gần Khu chế xuất Tân Thuận...