Trong dự thảo Luật Điện lực mới nhất được Bộ Công Thương đưa ra để Bộ Tư pháp thẩm định, quy định hiện hành áp dụng cơ chế giá theo bậc thang lũy tiến với đối tượng khách hàng sử dụng điện sinh hoạt sẽ được thay đổi có lộ trình để tính toán giá theo thời gian sử dụng.

Điều này có nghĩa, cơ chế khung giờ thấp điểm, cao điểm, giờ bình thường vốn đang được áp dụng cho đối tượng khách hàng sản xuất, khách hàng kinh doanh dịch vụ sẽ được mở rộng sang khách hàng dùng điện sinh hoạt.

Tuy nhiên hiện nay hạ tầng chưa đáp ứng yêu cầu để thực hiện, nên cần có thời gian để chuẩn bị.

Để khách hàng tiết kiệm điện hiệu quả

Trong tờ trình dự thảo luật cũng nêu rõ, việc nghiên cứu áp dụng biểu giá theo thời gian sử dụng điện trong ngày, được gọi là biểu giá TOU (Time-of-Use), được đặt ra trong bối cảnh giai đoạn sắp tới, khi nhu cầu sử dụng điện ngày càng tăng và việc phát triển nguồn cung có nhiều khó khăn. Do đó Bộ Công Thương cho rằng cần nghiên cứu các biện pháp để khách hàng sinh hoạt thực hiện tiết kiệm điện hiệu quả hơn nữa. 

Tuy nhiên biểu giá TOU cho khách hàng sinh hoạt chỉ áp dụng với các khách hàng đủ điều kiện, không phải là toàn bộ hộ gia đình.

Bộ cũng lý giải hiện nhóm khách hàng sinh hoạt đang áp dụng theo giá bán lẻ điện bậc thang tăng dần, được bộ đánh giá là phù hợp với những nước đang phát triển như Việt Nam. Bởi cơ chế này khuyến khích sử dụng điện tiết kiệm, hiệu quả trong bối cảnh tốc độ tăng trưởng phụ tải luôn ở mức cao (trên dưới 10%/năm) và có cường độ năng lượng cao, vừa đảm bảo an sinh xã hội. Đây cũng được xem là công cụ hỗ trợ các hộ có thu nhập thấp được đáp ứng nhu cầu tiêu dùng điện ở mức cần thiết phù hợp với khả năng chi trả.

Tiêu thụ điện sinh hoạt chiếm tỉ trọng lớn thứ hai sau các hộ công nghiệp trong tổng tiêu thụ điện cả nước và khó có khả năng điều chỉnh hành vi sử dụng điện. Vì vậy luật bổ sung quy định về việc áp dụng giá bán lẻ điện giờ cao điểm, thấp điểm và bình thường với khách hàng sinh hoạt khi điều kiện kỹ thuật cho phép, tiến tới xây dựng quy định lộ trình áp dụng giá theo thời gian sử dụng trong ngày với khách hàng sinh hoạt để có cơ sở nghiên cứu, áp dụng.

Điều chỉnh hợp lý, thế giới đã áp dụng rộng rãi

Theo một đại diện của Công ty Vận hành thị trường điện và Hệ thống điện quốc gia (NSMO), biểu giá bán lẻ điện theo thời gian sử dụng là một trong những công cụ quản lý nhu cầu điện năng được áp dụng rộng rãi trên thế giới nhằm điều tiết phụ tải, nâng cao hiệu quả vận hành hệ thống điện và tối ưu hóa chi phí sử dụng điện của khách hàng. 

Thông qua cơ chế giá điện khác nhau theo từng khoảng thời gian trong ngày, khách hàng được khuyến khích điều chỉnh hành vi tiêu dùng điện theo hướng phù hợp hơn với điều kiện vận hành của hệ thống điện.

Bởi thực tế trong quá trình vận hành hệ thống điện, phụ tải tiêu thụ điện không phân bố đồng đều theo thời gian mà thường xuất hiện các khoảng thời gian có nhu cầu sử dụng điện tăng cao, được gọi là giờ cao điểm. 

Để phản ánh chi phí cung cấp điện thực tế và khuyến khích khách hàng dịch chuyển phụ tải, nhiều quốc gia đã áp dụng biểu giá điện theo thời gian sử dụng TOU. Tuy nhiên ở Việt Nam, mặc dù khối sinh hoạt có ảnh hưởng lớn đến biểu đồ phụ tải chung nhưng hiện chưa phải là đối tượng bị điều chỉnh giá theo giờ cao điểm, thấp điểm, mà mới chỉ áp dụng cho khách hàng sản xuất.

Theo quy định về giá bán điện được Bộ Công Thương ban hành, cơ chế giá theo giờ bình thường, thấp điểm và cao điểm đang được áp dụng cho khách hàng sản xuất, kinh doanh và giá bán buôn điện cho các khu công nghiệp, cụm công nghiệp. 

Giờ cao điểm trước đây áp dụng từ 09h30 - 11h30 và 17h - 20h, nay sẽ dịch chuyển từ 17h30 - 22h30. Giờ bình thường gồm hai khung từ 6h - 17h30 và từ 22h30 - 24h (13 giờ mỗi ngày) và giờ thấp điểm kéo dài từ 0h - 6h hằng ngày.

Nhóm hộ gia đình sử dụng nhiều điện cần thay đổi

Đại diện một đơn vị phân phối điện trực thuộc EVN cho biết sẽ phải phân loại để có nhóm khách hàng vẫn duy trì cách tính giá điện theo quy định bậc thang lũy tiến, và một nhóm khách hàng áp dụng theo cơ chế TOU. Những khách hàng sinh hoạt áp dụng theo cơ chế mới có thể là nhóm hộ gia đình sử dụng nhiều điện (dự kiến từ 1.000 kWh/tháng trở lên).

"Mục tiêu cuối cùng là đưa vào giải pháp để giảm tiêu thụ giờ cao điểm. Nhưng bên cạnh giá bậc thang thì sẽ có một nhóm khách hàng có lượng điện tiêu thụ lớn áp dụng giá theo khung giờ cao điểm, thấp điểm. Chưa kể, để áp dụng cơ chế giá TOU thì phải lắp được công tơ đa chức năng, đo biểu giá theo thời gian. 

Hiện nay khách hàng sinh hoạt đang dùng công tơ một giá, chỉ thu thập được chỉ số, không phải là công tơ đa chức năng. Vì thế, để áp dụng giá TOU cũng phải thay thế được hệ thống công tơ và hoàn thiện hạ tầng. Việc đưa nội dung này vào trong luật làm cơ sở để các bên nghiên cứu và có phương án cụ thể để có thời gian thực hiện", vị này cho hay.

Theo tính toán của một chuyên gia ngành điện, các hộ tiêu dùng điện sinh hoạt có thể sẽ phải chi trả chi phí giá điện cao hơn nếu như không điều chỉnh nhu cầu sử dụng điện. Đặc biệt với những hộ tiêu thụ điện lớn, có nhu cầu sử dụng cao vào khung giờ buổi tối. Nếu tập trung sử dụng điện vào giờ cao điểm, giá điện cho hộ gia đình có thể tăng lên tới 150%. 

Do đó, nếu không có thay đổi hành vi sử dụng điện, linh hoạt sử dụng các khung giờ và tối ưu dùng điện giờ thấp điểm và thực hiện tiết kiệm điện, chi phí tiền điện sẽ trở thành gánh nặng lớn cho nhiều hộ gia đình.

Nhiều nước đã bán điện theo giờ

Châu Âu là khu vực triển khai cơ chế giá điện theo thời gian sử dụng (Time-of-Use - TOU) từ sớm và xây dựng khung chính sách tương đối hoàn chỉnh.

Tây Ban Nha:

Từ tháng 6-2021, nước này chính thức áp dụng biểu giá tự nguyện cho người tiêu dùng nhỏ (PVPC), hay còn gọi là biểu giá 2.0TD, thay thế biểu giá trước đó bằng một cơ chế thống nhất dựa trên mức giá điện thay đổi theo từng khung giờ trong ngày.

Biểu giá chia ba khung: giờ cao điểm (10h - 14h và 18h - 22h các ngày trong tuần), giờ tiêu chuẩn (8h - 10h, 14h - 18h và 22h - 24h các ngày trong tuần), và giờ thấp điểm với mức giá rẻ nhất (0h - 8h hằng ngày, cùng toàn bộ cuối tuần và ngày lễ).

Cơ quan vận hành lưới điện quốc gia Red Eléctrica công bố giá điện cho ngày kế tiếp vào lúc 20h15 mỗi ngày, tạo điều kiện để người dân chủ động điều chỉnh kế hoạch tiêu thụ.

Anh:

Không áp dụng một biểu giá TOU bắt buộc. Thay vào đó các nhà cung cấp điện được quyền thiết kế sản phẩm riêng.

Một trong những mô hình tiêu biểu là Agile Octopus do Octopus Energy triển khai từ năm 2018. Đây là biểu giá TOU đầu tiên tại Anh điều chỉnh giá mỗi 30 phút, phản ánh trực tiếp diễn biến của thị trường điện bán buôn theo thời gian thực.

Octopus Energy cũng là đơn vị tiên phong áp dụng cơ chế "giá âm", theo đó khách hàng sẽ được trả tiền để sử dụng điện khi giá thị trường xuống dưới 0. Giá điện cho ngày kế tiếp được công bố khoảng 16h, cho phép người dùng lên kế hoạch tiêu thụ từ tối hôm trước.

Theo ước tính của Chính phủ Anh, các mô hình lưới điện linh hoạt có thể giúp tiết kiệm tới 40 tỉ bảng (khoảng 52 tỉ USD) chi phí đầu tư nâng cấp hạ tầng điện trong những thập kỷ tới. Số liệu từ Octopus Energy cũng cho thấy khách hàng sử dụng tiết kiệm trung bình khoảng 440 bảng (khoảng 580 USD) trong năm 2023 so với biểu giá thông thường.

Ở nhóm doanh nghiệp, chương trình "Saving Sessions" giai đoạn 2023 - 2024 ghi nhận hàng nghìn doanh nghiệp vừa và nhỏ cắt giảm trên 20% điện năng tiêu thụ trong các khung giờ cao điểm, theo chuyên trang Electric Home.

Bang California (Mỹ): Là địa phương tiên phong về mặt pháp lý trong việc áp dụng giá điện theo thời gian sử dụng, nhằm theo đuổi mục tiêu hàng đầu là đạt 100% điện sạch vào năm 2045. Năm 2012, Ủy ban tiện ích công cộng California khởi động nghiên cứu cải cách biểu giá dân cư. Đến năm 2015, chính quyền yêu cầu các công ty điện lực lớn chuyển sang áp dụng TOU làm biểu giá mặc định đối với khách hàng dân cư từ năm 2019.

Hiện toàn bộ khách hàng thương mại, công nghiệp và nông nghiệp tại California đều áp dụng TOU. Với nhóm dân cư, biểu giá E-TOU-C xác định giờ cao điểm từ 16h - 21h hằng ngày - thời điểm sản lượng điện mặt trời suy giảm trong khi nhu cầu sinh hoạt tăng mạnh.

Giá điện có cơ hội giảm khi EVN lãi 52.000 tỉ đồng?

Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) đã ghi nhận mức lãi hợp nhất kỷ lục với gần 52.000 tỉ đồng. Vậy giá điện có cơ hội giảm cho người tiêu dùng khi bức tranh tài chính của ngành điện 'thoát lỗ'?