Ngày 20-4, một ngày trước khi kết thúc lệnh ngừng bắn kéo dài hai tuần, đàm phán giữa Mỹ và Iran có nguy cơ sụp đổ hơn bao giờ hết khi Washington tấn công tàu hàng của Iran vì cho rằng tàu hàng này vi phạm lệnh phong tỏa, khiến Tehran sau đó trả đũa bằng máy bay không người lái.

Vụ tấn công cho thấy rõ sự thiếu tin tưởng lẫn nhau giữa Mỹ và Iran, cũng như nguy cơ chiến tranh quay trở lại vùng Vịnh khi lệnh ngừng bắn kết thúc vào ngày 21-4.

Đàm phán mong manh

Vụ tấn công diễn ra khi Mỹ dự kiến sẽ cử một phái đoàn do Phó tổng thống JD Vance dẫn đầu để đến Pakistan đàm phán dự kiến vào tối ngày 20-4.

Trên nền tảng Truth Social, Tổng thống Donald Trump tiếp tục gia tăng sức ép đe dọa sẽ phá hủy các nhà máy điện và cầu của nước này nếu không đạt được thỏa thuận.

Cuối tuần qua, nhà lãnh đạo Mỹ đã có những tuyên bố trái ngược khi nói rằng Iran đã "đồng ý với mọi thứ" và đã mở lại hoàn toàn eo biển Hormuz.

Nhưng thay vì có động thái có đi có lại, ông tuyên bố Mỹ sẽ tiếp tục phong tỏa hàng hải đối với Iran dẫn đến phản ứng mạnh của Tehran khi bác bỏ việc giao nộp uranium làm giàu cho Mỹ và tuyên bố eo biển Hormuz vẫn đóng.

Cuối ngày 19-4, truyền thông Iran đưa tin nước này sẽ không tiếp tục đàm phán với Washington. Theo giới quan sát, các quan chức Iran dường như nghi ngờ rằng việc ông Trump nói về thỏa thuận có thể chỉ là vỏ bọc cho một cuộc tấn công bất ngờ.

"Trong khi tuyên bố ngoại giao và sẵn sàng đàm phán, Mỹ đang có những hành vi không hề cho thấy sự nghiêm túc trong việc theo đuổi tiến trình ngoại giao" - người phát ngôn Esmaeil Baghaei của Bộ Ngoại giao Iran nói, cáo buộc vụ tấn công như "cướp biển" của Mỹ vào một tàu hàng của Iran cũng như phong tỏa các cảng của Tehran. Iran còn tố Mỹ vi phạm lệnh ngừng bắn khi chậm trễ thực hiện lệnh ngừng bắn ở Lebanon.

Ngày 20-4, nói về triển vọng đàm phán, lãnh đạo Ủy ban An ninh quốc gia của Quốc hội Iran Ebrahim Azizi nói rằng việc này còn tùy thuộc vào việc Mỹ có gửi đi những tín hiệu tích cực hay không.

Nhưng trên đấu trường đàm phán này, Iran sẽ kiên quyết hành động vì lợi ích quốc gia và có những lằn ranh đỏ, những điều kiện không thể nhượng bộ. Ba yêu cầu của Iran trước khi bước vào vòng đàm phán vòng hai bao gồm: ngừng bắn ở Lebanon, chấm dứt lệnh phong tỏa của Mỹ đối với các cảng của Iran và bỏ phong tỏa các tài sản của Tehran.

Thỏa thuận hay là tiếp tục chiến tranh

Kể từ đầu cuộc chiến, việc đánh giá mức độ chân thành và chính xác của các tuyên bố từ Mỹ hay Iran luôn là điều khó khăn.

Sau khi Mỹ và Israel ám sát hàng loạt lãnh đạo của Iran, hầu như không thể đoán chiến lược của Iran cũng như chính xác những ai đang nắm quyền. Bất chấp những tuyên bố cứng rắn, theo giới phân tích, Tehran không có nhiều lựa chọn.

"Tôi nghĩ khả năng cao chúng ta sẽ thấy một phái đoàn Iran đến đàm phán. Các lựa chọn chiến lược trước mắt Iran đã trở nên khá hạn chế. Ngoài chiến tranh, họ chỉ còn lựa chọn đàm phán. Tôi nghĩ Iran muốn đàm phán, nhưng họ muốn đàm phán trên những điều khoản mà rõ ràng là họ vẫn chưa đồng ý với Mỹ", nhà nghiên cứu Rashid Al-Mohanadi nhận định. Đài CNN dẫn các nguồn tin từ Tehran nói rằng phái đoàn của nước này sẽ đến Pakistan vào 21-4.

Đối với Tổng thống Trump, vài ngày tới sẽ là là phép thử cho thấy chiến lược hăm dọa quen thuộc của ông có thể tạo ra những cơ hội ngoại giao hay đang mất dần hiệu quả.

Nếu thất bại, ông Trump có thể đứng trước lựa chọn leo thang sự can thiệp quân sự để giải quyết vấn đề - điều rõ ràng sẽ gây ra những hậu quả thảm khốc đối với nền kinh tế toàn cầu và mức độ tín nhiệm đang sụt giảm của chính ông.

Theo ông Mohammad Eslami, nhà nghiên cứu về Trung Đông và Bắc Phi tại Đại học Tehran, những tín hiệu trái chiều vừa qua có thể là chiến lược đàm phán có tính toán. "Iran đóng cửa eo biển để rồi mở lại, đó là một động thái đàm phán", ông nói với Đài Al Jazeera.

Việc Mỹ bắt giữ tàu Iran là hành động nhằm giữ thể diện, và cuộc tấn công đáp trả của Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran sau đó cho thấy Tehran không hề nhượng bộ, theo ông Eslami.

Nhưng điều khó đoán chính là liệu những tính toán này có thể dẫn đến một thỏa thuận hay không. "Mỹ không có một chiến lược rõ ràng khi bắt đầu cuộc chiến này. Tôi không mấy lạc quan về các cuộc đàm phán. Nếu không đạt được thỏa thuận, chiến tranh sẽ tiếp diễn", ông Eslami nhận định.

Trung Đông tối 20-4: Iran đang xem xét tích cực việc đàm phán với Mỹ, ông Tập nói về Hormuz

Quan chức cấp cao Iran nói nước này đang xem xét việc đàm phán với Mỹ, nhưng chưa ra quyết định cuối cùng. Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình nhấn mạnh cần duy trì hoạt động lưu thông bình thường qua eo biển Hormuz.