Sáng 21-8, thảo luận ở hội trường về định hướng chính sách sửa đổi Luật Đất đai năm 2024, nhiều đại biểu Quốc hội tập trung vào vấn đề thu hồi đất. 

75% không thể là căn cứ duy nhất để thu hồi phần còn lại

Đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga (Hải Phòng) cho rằng một dự án thuộc thẩm quyền Quốc hội hoặc Thủ tướng quyết định đương nhiên là dự án quan trọng, nhưng không nên chỉ từ chủ thể quyết định dự án mà mặc nhiên suy ra việc thu hồi đất đã đáp ứng yêu cầu "thật cần thiết vì lợi ích quốc gia, công cộng".

Do đó, nữ đại biểu đề nghị rà soát khoản 6 Điều 35 dự thảo theo hướng dự án vẫn phải đáp ứng các tiêu chí về mục tiêu, tính chất và mức độ cần thiết của việc thu hồi đất. 

Quyết định chủ trương đầu tư nên là căn cứ để triển khai thu hồi, không nên tự nó trở thành một trường hợp thu hồi đất độc lập.

Đặc biệt, bà Nga đề nghị cân nhắc kỹ quy định nhà đầu tư đã thỏa thuận được trên 75% diện tích và trên 75% số người sử dụng đất thì Nhà nước thu hồi phần còn lại.

"Khi Nhà nước thu hồi 25% còn lại, quan hệ đã chuyển từ thỏa thuận dân sự sang sử dụng quyền lực công", đại biểu phân tích và kiến nghị không nên chỉ căn cứ vào tỉ lệ 75%, mà cần tính thêm quy mô dự án, số người tuyệt đối còn chưa đồng thuận, loại đất bị thu hồi, nhất là đất ở, cũng như mức độ ảnh hưởng đến nơi ở, sinh kế của người dân.

Đại biểu cũng đề nghị làm rõ quy định về mức bồi thường không thấp hơn mức trung bình của giá đất đã thỏa thuận. Theo bà, cần xác định cụ thể "mức trung bình" được tính theo phương pháp nào, tránh để chính cơ chế nhằm bảo vệ người dân lại trở thành nguồn phát sinh tranh chấp mới.

Một vấn đề khác được đại biểu Việt Nga đặt ra là mối quan hệ giữa giá đất và quyền lợi của người bị thu hồi đất. 

Theo bà, giá đất có thể là công cụ điều tiết kinh tế, góp phần bảo đảm chi phí đầu vào hợp lý cho sản xuất, kinh doanh. Nhưng khi Nhà nước bắt buộc thu hồi đất, mức bồi thường lại trực tiếp liên quan đến quyền tài sản và khả năng tái thiết cuộc sống của người dân.

Do đó đại biểu đoàn Hải Phòng cho rằng không nhất thiết phải xây dựng hai bảng giá đất, nhưng luật cần có cơ chế áp dụng khác nhau để việc điều tiết giá đất nhằm giảm chi phí cho nền kinh tế không đồng thời làm giảm mức bảo vệ đối với người bị thu hồi đất.

Làm rõ tiêu chí sử dụng đất kết hợp đa mục đích

Nêu ý kiến nội dung khác, đại biểu Trịnh Thị Tú Anh (Lâm Đồng) tán thành chủ trương cho phép sử dụng đất kết hợp đa mục đích tại Điều 86, cho rằng đây là hướng đi phù hợp nhằm khai thác hiệu quả hơn nguồn lực đất đai.

Tuy nhiên, bà lưu ý đây cũng là lĩnh vực dễ phát sinh khoảng trống quản lý nếu quy định không đủ rõ. Ranh giới giữa "sử dụng kết hợp đa mục đích" với "chuyển mục đích sử dụng đất trên thực tế" cần được xác định ngay trong luật, tránh bị lợi dụng để hợp thức hóa việc chuyển đổi công năng hoặc đầu cơ đất đai.

Đại biểu đề nghị làm rõ loại đất được áp dụng, cách xác định mục đích sử dụng chính và mục đích kết hợp, điều kiện và cơ chế giám sát trong quá trình sử dụng, đồng thời quy định rõ nghĩa vụ tài chính và trách nhiệm của người sử dụng đất khi khai thác thêm giá trị từ đất.

Cũng liên quan đến thu hồi đất, đại biểu Lê Văn Thế (Ninh Bình) đề nghị nhìn vấn đề giải phóng mặt bằng rộng hơn việc "lấy đủ đất cho công trình".

Theo ông, khi Nhà nước đầu tư một tuyến đường hoặc công trình hạ tầng lớn, nếu chỉ thu hồi đúng phần đất nằm trong ranh giới dự án, sau khi công trình hoàn thành có thể để lại những phần đất nhỏ, méo, khó tiếp cận; đất sản xuất bị chia cắt, không còn hiệu quả canh tác.

"Giải phóng mặt bằng không chỉ là lấy đủ đất cho công trình, mà phải đồng thời tính đến hiệu quả sử dụng đất và chất lượng không gian hình thành sau dự án", đại biểu nói.

Từ đó ông đề nghị bổ sung tiêu chí khách quan để đánh giá phần đất còn lại ngay trong quá trình lập phương án thu hồi, bồi thường, hỗ trợ và tái định cư.

Nếu phần đất vẫn có thể sử dụng thì phải tôn trọng quyền lựa chọn của người dân. Trường hợp cần thu hồi để chỉnh trang, tổ chức lại một không gian rộng hơn thì phải có căn cứ pháp lý độc lập, phù hợp quy hoạch, có dự án, phạm vi và phương án rõ ràng; không thể chỉ dựa vào nhu cầu của từng hộ để giải quyết một vấn đề mang tính tổng thể.

Trong khi đó, đại biểu Hoàng Minh Hiếu (Nghệ An) cho rằng dự thảo không còn quy định về giá đất cụ thể, khiến bảng giá đất và hệ số K trở thành cơ sở gần như duy nhất để xác định giá đất phục vụ nghĩa vụ tài chính và bồi thường, trừ trường hợp đấu giá đất.

Điều này, theo ông Hiếu, làm tăng đáng kể vai trò của bảng giá đất và hệ số K, trong khi dự thảo chưa quy định đầy đủ tiêu chí, nguyên tắc, phương pháp xác định hệ số K, chu kỳ điều chỉnh và cơ chế giám sát.

Đại biểu đề nghị bổ sung các nguyên tắc bắt buộc như khách quan, công khai, minh bạch, dựa trên dữ liệu và có khả năng kiểm chứng; đồng thời giao Chính phủ quy định tiêu chí khung, phương pháp định giá và yêu cầu công khai phương pháp, nguồn dữ liệu, kết quả tính toán ở mức cần thiết.

Đáng chú ý, ông Hiếu đề nghị thiết lập cơ chế "kích hoạt" rà soát hệ số K khi giá giao dịch thực tế trên thị trường biến động vượt một ngưỡng nhất định, thay vì chỉ rà soát theo chu kỳ cố định. "Công cụ theo dõi biến động mà không có chu kỳ cập nhật thì tự nó mất ý nghĩa", đại biểu nhận định.

Trình Quốc hội nghị quyết đề xuất Nhà nước thu hồi đất cho chủ dự án đã thu hồi 75% diện tích đất

Dự án đã thỏa thuận được trên 75% diện tích đất và trên 75% số lượng người sử dụng đất thì HĐND cấp tỉnh xem xét, thông qua việc thu hồi phần diện tích đất còn lại để giao đất, cho thuê đất cho chủ đầu tư.