Phóng to

Cö Lan và Mỹ Trinh

Từ sự nỗ lực miệt mài của các nhà giáo nghiệp dư ở Đồng Nai, hàng chục trẻ nói ngọng như Hải đã phát âm tròn vành tiếng “mẹ” bấy lâu mơ ước…

“ạn ổng ơi ới on”

Đến tận bây giờ, bà Châu Thị Cho (xã Xuân Thành, Xuân Lộc) vẫn còn ứa nước mắt mỗi khi có ai gợi chuyện về cậu con trai út 10 tuổi Nguyễn Trọng Trí: “Hồi nhỏ nó sứt môi nên không bú mẹ, uống bao nhiêu sữa thì ộc ngược ra. Sau này được vá môi, thức ăn lại theo khe hở trong vòm miệng ộc ra đường mũi. Đã vậy, trong miệng của nó lại mọc thêm mấy cái răng lạ, cứ phập vào lưỡi, có khi đang ngồi ăn cơm thì máu từ miệng túa ra”. Khác với một đứa trẻ bình thường, tiếng gọi “má” đầu tiên của Trí không có phụ âm đầu (“á”), từ đó về sau người mẹ phải tập nghe những lời khó nhọc của con.

Phóng to

Cô Mây kiểm tra khả năng phát âm của trò Trí

Ở trường, chưa lần nào Trí được vui đùa thỏa thích trong giờ ra chơi, vì dù cậu có hét đến khản cổ bạn bè cũng không thể hiểu. Trí thường về gặp mẹ tức tưởi: “Ạn ổng ơi ới con” (Bạn hổng chơi với con). Ao ẹ ẻ ình on ói ông ược (Sao mẹ đẻ mình con nói không được)?”. Thương con quá, người mẹ mua sách về mày mò dạy con tập nói cho đến lúc chán chường đành buông xuôi “chắc số phần nó vậy”.

Không riêng gì Trí, nhiều trẻ em khác cũng từng trải qua tuổi thơ dày đặc nỗi mặc cảm vì khuyết tật của mình; dù đã được gia đình và các tổ chức phẫu thuật khắc phục khe hở vòm miệng bẩm sinh nhưng vẫn phát âm không chuẩn. Hoàng Minh ở xã Long Phước (Long Thành) nhiều lần mếu máo chỉ vì bị trêu chọc “lêu lêu nói ngọng”. Còn Thanh Hải đến giờ còn ấm ức: “Bạn gọi em là con nhỏ… miệng méo. Ra chơi thấy bạn chơi nhảy dây em thích lắm, nhưng…”.

Chị Xuân Trang, mẹ của Thiên Ý, cũng ở xã Xuân Định (Xuân Lộc), nhớ lại: “Hồi trước nó ca hát suốt ngày nhưng chỉ mình nó hiểu. Sinh con đầu như vậy nên những lần mang bầu sau tôi... run lắm”. Còn với cô bé Mỹ Trinh ở cùng xã, ký ức buồn là những lần đứng “chịu trận” khi bị thầy cô kêu lên khảo bài trên lớp.

Phóng to

Cô Ngọc và trò Minh bên cánh võng

“Bạn chơi với con rồi!”

Nhưng phép lạ đã đến khi dự án “Ngôn ngữ trị liệu cho trẻ sau phẫu thuật khe hở vòm miệng” của Quĩ bảo trợ trẻ em VN và Đại sứ quán Đan Mạch được triển khai. Mỗi cộng tác viên được giao tiếp cận 3-5 trẻ. Buổi đầu, hầu hết gia đình không mấy tin tưởng. Bà nội của em Hoàng Minh nói thẳng: “Cô ngồi chơi uống nước rồi về, nhà tui tập hoài mà có được đâu.

Cô mà nghe nó nói mắc cười chết”. “Chua” nhất vẫn là sự bất hợp tác từ phía các “nhân vật chính”, đặc biệt là các em lớn tuổi vốn mang tâm lý chấp nhận số phận. Cô Nguyễn Thị Mây kể: “Hễ thấy tôi đến là Trí trốn đâu mất tiêu”. Phải đến vài lần sau đó cậu bé mới chịu “làm việc” khi được đánh đòn tâm lý: “Con ráng học kẻo người ta trêu nói ngọng”.

Giữ được trò còn khó hơn. Ở xã Long Phước (Long Thành), cô Vũ Thị Ngọc nhờ có chút kinh nghiệm trong công tác giáo dục trẻ nên chọn phương pháp “học thoải mái”: “Cô và trò ngồi sau vườn hay trên võng. Trước tiên tôi gợi cho cháu huyên thuyên đủ chuyện, sau đó mới vô bài. Không khí thân thiện thì bài học khó cũng thành dễ”. Còn ở xã Xuân Định (Xuân Lộc), cô Ngọc Lan soạn giáo án riêng cho từng trẻ: “Do mỗi trẻ có mức độ tật khác nhau, “bí” các âm khác nhau, thường tôi đưa thêm vào nhiều câu ca dao, tục ngữ có vần có điệu để trẻ thêm hứng thú”.

Dự án được triển khai tại 26 tỉnh, thành trong cả nước. Tại Đồng Nai, từ tháng 4-2003 chương trình được triển khai tại 16 xã, phường, thị trấn thuộc TP Biên Hòa, thị xã Long Khánh và hai huyện Long Thành, Xuân Lộc. Có tổng cộng 18 cộng tác viên đến tận nhà kết bạn và “trị liệu” cho 107 trẻ sau khi được trang bị các kỹ năng giao tiếp, giáo dục hòa nhập và phát âm. Tính đến cuối tháng 7-2004, có 23 trẻ phát âm gần như bình thường, 40 trẻ có tiến bộ, 21 trẻ chậm thay đổi, số còn lại chưa tập và chuyển chỗ ở. Theo ban quản lý dự án tỉnh, nhiều trẻ vẫn còn lỗ rò vòm miệng nên cần được hỗ trợ tái phẫu thuật trước khi tiếp tục tập “ngôn ngữ trị liệu”.

Phương pháp của dự án chính là làm thay đổi thói quen của họng và cô giáo “làm người mẫu… miệng”. Chính các cô phải tập nói để tự chuẩn hóa cách phát âm của mình cho các em bắt chước. Cô Lan kể: “Có khi chỉ có mỗi âm “tr” mà cô và trò gào cả buổi đến khản cổ. Lại phải động viên trẻ liên tục”. Cái khó của công việc nghiệp dư đôi khi làm ló cái khôn, như chuyện các cô cho trẻ ngậm nước “khò... khò” liên tục để có cảm giác với âm kh.

Chuyện cô Lan đi “vác tù và hàng tổng” ở xã Tân Định hơn một năm qua ai cũng hay, nhưng thật cảm động khi biết con trai cô cũng được đưa vào dự án và do chính cô phụ trách: “Tôi hiểu hơn ai hết nỗi buồn của các gia đình có hoàn cảnh như mình”. Theo lời cô Lan, “cần tập huấn nghiệp vụ thêm cho phụ huynh trẻ để họ tự hỗ trợ người thân mình”. Cô hào hứng: “Con trai tôi giờ đã có thể hát karaoke, tự tin chơi bóng đá, tập xà đơn xà kép. Mấy trẻ khác nay cũng hết nói ngọng, điểm môn tập đọc và chính tả khá rồi”.

Sáu tháng trước, trò Trí báo một tin vui khiến cô Mây vui sướng đến chảy nước mắt: “Cô ơi, bạn chịu chơi với con rồi!”. Tháng tám vừa qua, hơn 200 trẻ có hoàn cảnh đặc biệt được mời tham gia trại hè “Nụ cười xinh” tại khu du lịch Bửu Long (Biên Hòa). Đó cũng là lần đầu tiên cô bé Mỹ Trinh được đi cắm trại mặc dù đã học tới lớp 7, em tâm sự: “Em sợ nên hổng dám đi, thương cô thuyết phục bốn lần em mới liều, ai dè vui quá trời”.

Hoàng Minh cũng đã làm ông bà ngoại vui mừng ra mặt khi ê a: “Cuộc đời em là đóa hoa. Cuộc đời em là khúc ca. Cuộc đời sẽ thêm tươi đẹp vì những đóa hoa và khúc ca”. Và dù giọng phát âm của ngay cả những trẻ tiến bộ nhanh nhất vẫn chưa thể “ngon lành” như trẻ bình thường, song các bà mẹ vẫn không giấu được niềm vui sướng ngất ngây. Mẹ của Thiên Ý bộc bạch: “Lúc đầu tôi cứ nghĩ trời sinh nó vậy… Biết làm sao để trả ơn cô!”. Còn mẹ của Mỹ Trinh rơm rớm nước mắt: “Mưa gió gì cô cũng tới, thiệt là… Con bé giờ đã được học sinh tiên tiến".