PV Tuổi Trẻ tìm đến vùng đất này để chứng kiến sự đổi thay và những bài học về môi trường.

Phóng to

Cảnh hoang tàn tại “thành phố ma” Pripyat 26 năm sau thảm họa hạt nhân - Ảnh: Maryna

Khi tôi bày tỏ ý định đến Chernobyl để tìm hiểu môi trường sống sau thảm họa hạt nhân, người bạn đồng nghiệp Maryna Gudzevata ở thủ đô Kiev đã hết sức bất ngờ bởi chính cô, dù là một nhà báo Ukraine có thâm niên mười năm chuyên viết về những vùng đất trên toàn thế giới, cũng chưa bao giờ muốn đến Chernobyl.

Hành trình đến Chernobyl

“Bạn có chắc chắn rằng mình muốn đến vùng đất phóng xạ nguy hiểm đó không?”, Maryna gặng hỏi nhưng rồi cô cũng cung cấp thông tin: “Chỉ có tám đơn vị được quyền tổ chức cho người nước ngoài đến Chernobyl thông qua cấp quản lý từ Bộ Tình huống khẩn cấp Ukraine”.

Buổi sáng ngày tập trung đến điểm hẹn ở thành phố Kiev, tôi mới biết nhóm đi đến Chernobyl của mình có bảy người, song một người Ukraine và một người Kazakhstan đã bỏ cuộc giờ chót, có lẽ vì không vượt qua được nỗi lo lắng. Tài xế Yuri lái chiếc Volkswagen chở tôi và bốn thanh niên khác đều có quốc tịch Phần Lan lên đường đến Chernobyl cách Kiev 130km về hướng bắc Ukraine, giáp biên giới Belarus.

Sau hai giờ chạy liên tục, xe dừng lại trước trạm gác quân sự đầu tiên Dytyatky có thanh chắn ngang và tấm bảng đề chữ “Nguy hiểm”. Tại đây chúng tôi gặp gỡ Zhenia, nữ hướng dẫn viên cho suốt chuyến đi vào Chernobyl. Một viên sĩ quan bước đến xe kiểm tra kỹ hộ chiếu từng người cũng như giấy phép mà Zhenia đưa ra rồi cho xe qua trạm.

Chúng tôi đã chính thức được đi vào “Khu vực phải tránh xa” (Exclusion zone) - nghĩa là vùng phạm vi bán kính 30km tính từ tâm điểm là các lò phản ứng hạt nhân Chernobyl. Khi cách khu lò phản ứng hạt nhân 10km, bác tài Yuri lại phải dừng xe trước trạm gác thứ hai và chúng tôi một lần nữa trải qua thủ tục kiểm tra hộ chiếu.

Zhenia phát cho mỗi người trong nhóm một chiếc khẩu trang hạn chế phóng xạ, đồng thời đưa ra chiếc máy đo nồng độ phóng xạ cầm tay: “Chúng ta sẽ luôn di chuyển với vật dụng này để biết được không khí có an toàn cho các bạn hít thở hay không! Mức giới hạn ảnh hưởng sức khỏe là trên 100 miliSievert (mSv - đơn vị biểu thị ảnh hưởng của tia phóng xạ đối với con người)/giờ” - Zhenia nói.

Đường sá bỗng chốc trở nên hoang vắng lạ thường, rất hiếm xe cộ qua lại khiến chúng tôi có cảm giác đang bắt đầu lạc vào những cảnh quay đầu tiên của một bộ phim kinh dị.

Thành phố ma Pripyat

Con số điện tử từ chiếc máy đo nồng độ phóng xạ trên tay Zhenia tăng vụt từ 0.15 mSv lên 8 mSv/giờ khi chúng tôi dừng chân trước cột biểu tượng đánh dấu thành phố Pripyat có con số “1970” là năm thành lập thành phố. Thật khó tin nổi Pripyat đã từng là một đô thị kiểu mẫu hiện đại rộng hơn 658.000m² với đầy đủ cơ sở hạ tầng được xây dựng dành cho các công nhân làm việc tại Nhà máy hạt nhân Chernobyl và gia đình của họ. Vụ nổ hạt nhân khủng khiếp đã khiến hơn 49.000 cư dân buộc phải di tản và biến Pripyat thành thành phố ma bị bỏ hoang suốt 26 năm qua.

Chúng tôi không khỏi rùng mình khi đi giữa những “đại lộ” thênh thang giờ đây bị cỏ cây lấn chiếm hoặc thậm chí mọc cao nơi kẽ nứt của những mảnh nhựa giữa đường. Ngay cả sân bóng đá rộng lớn của thành phố cũng biến thành một khu rừng tràn ngập cây cối với khán đài gỉ sét và các băng ghế mục ruỗng. Sân bóng rổ, hồ bơi, siêu thị bán hàng, nhà chờ xe buýt, bệnh viện, trường học, khách sạn, cung văn hóa, rạp chiếu phim, tòa nhà chính quyền thành phố... tất cả đều trong cảnh điêu tàn đổ nát và chìm trong im lặng một cách đáng sợ.

Lâu lâu những cơn gió mạnh thổi qua lại làm rơi những mảnh kính vỡ nơi các khung cửa sổ mục nát. Zhenia liên tục khuyến cáo chúng tôi luôn phải cẩn thận cao độ với bước chân di chuyển của mình bởi có vô số mảnh kính vỡ ở khắp các tòa nhà và lối đi. “Bạn cũng tránh tối đa việc giẫm lên cỏ và nhất là các đám rêu ở khắp nơi bởi chúng chứa lượng phóng xạ rất nhiều” - người hướng dẫn nói.

Môi trường bị hủy hoại nặng nề của Pripyat quả thật nằm ngoài sức tưởng tượng, dù rằng trước chuyến đi chúng tôi đã xem nhiều bức ảnh chụp về thành phố chết này. Xác những con chim, chuột mới chết không lâu vẫn nằm giữa đường.

Trong một nhà trẻ, những chiếc giường sắt trẻ em phủ đầy bụi, tranh vẽ, đồ chơi và búp bê nhựa biến dạng hình hài nằm ngổn ngang, các bản nhạc lẫn sách vở vẫn đang mở ra... là dấu ấn cho một cuộc di tản khẩn cấp của ngày 27-4-1986 - khi tất cả mọi người được lệnh rời thành phố trong một cuộc chạy thoát khỏi tử thần được tính từng giây và họ không được mang theo bất cứ thứ gì ngoài giấy tờ tùy thân.

Khu vực công viên giải trí ở Pripyat, nơi có chiếc đu quay khổng lồ cùng nhiều trò chơi giải trí như xe điện đã không bao giờ phục vụ cho trẻ em vui chơi bởi ngày khánh thành công viên dự định là 1-5-1986, nghĩa là sau vụ nổ hạt nhân ít ngày. Ai đó đã vẽ hình một trẻ em rơi lệ ở quầy bán vé đu quay gỉ sét. Chúng tôi gần như phải rời khỏi công viên này ngay lập tức bởi máy đo nồng độ phóng xạ của Zhenia tăng lên mức báo động 121,9 mSv/h khi để dưới cỏ.

“Không có gì bị lãng quên”

“Không ai bị lãng quên, không có gì bị lãng quên” là dòng chữ ở một tượng đài tưởng niệm chiến sĩ ở Chernobyl. Chúng tôi cũng dừng chân trước đài tưởng niệm những công nhân làm việc tại Nhà máy hạt nhân Chernobyl để mang lại nguồn điện phục vụ quốc gia. Bức tượng thần Prometheus lấy lửa cho loài người trong thần thoại Hi Lạp vốn đặt ở trung tâm Pripyat nhưng sau vụ nổ đã được chuyển về gần khu vực lò phản ứng hạt nhân cũng là một hình ảnh nhắc nhớ sự hi sinh quên mình của nhiều người vì cộng đồng.

Năm 2006, đài tưởng niệm tri ân 600.000 người chấp nhận rủi ro bị nhiễm phóng xạ để đến Chernobyl tham gia khắc phục thảm họa, ngăn không cho thứ phóng xạ chết người lan ra đến toàn cầu được dựng lên cách lò phản ứng số 4 - nơi diễn ra vụ nổ kinh hoàng khoảng 200m.

Khi chúng tôi dừng bước trước đài tưởng niệm này, những công nhân vẫn đang ra vào các lò phản ứng. Họ là những người đang thực hiện trọng trách xây dựng các lớp bêtông mới bao phủ hết tất cả sáu lò phản ứng ở Chernobyl để ngăn phóng xạ thoát ra ngoài trong một dự án quốc tế trị giá 1,5 tỉ euro.

26 năm sau thảm họa, Chernobyl vẫn là tâm chấn của một thảm kịch khiến cuộc sống của hàng trăm ngàn người bị phá vỡ và mọi thứ thay đổi vĩnh viễn, là nơi mà sự căng thẳng vẫn kéo dài và nhiều vấn đề môi trường vẫn chưa thể giải quyết. An toàn của Chernobyl vẫn luôn là một dấu hỏi khi hàng trăm tấn plutonium độc hại trong khu vực không thể tan rã sau hàng trăm năm nữa.

Người ta nói rằng thế hệ hiện tại chỉ đủ sức làm tạm ngừng những tác hại chứ chưa thể có giải pháp tận gốc đối với những di họa tiềm ẩn của khối lượng hạt nhân độc hại khổng lồ đã tác động nặng nề đến môi trường sống ở Chernobyl. Đó cũng là những gì mà chính phủ và người dân những quốc gia đang phát triển nền công nghệ điện hạt nhân hôm nay cần cân nhắc về sự an toàn và lợi ích chung.