Phóng to

TT - Những sai lầm khi cấp cứu tai nạn, thương tích có thể dẫn đến tử vong hoặc di chứng suốt đời. TS.BS Lương Đình Lâm (ảnh) - trưởng khoa chấn thương chỉnh hình Bệnh viện Chợ Rẫy - nói:

- Khi bị gãy xương, trừ trường hợp gãy khung chậu, tổn thương mạch máu (chảy máu nhiều) thì mới cần cấp cứu khẩn cấp, còn những trường hợp gãy xương khác (kể cả gãy hở xương đùi) phải hết sức bình tĩnh.

Nhiều người cứ thấy gãy xương là vội vàng đưa lên xe gắn máy rồi phóng, dẫn đến hiện tượng đầu xương gãy rất sắc đâm vào dây thần kinh và làm nát các cơ. Đặc biệt với các tổn thương cột sống phải cố định phần cổ và lưng rồi đặt lên cáng cứng. Tổn thương ở cột sống cổ thì phải nâng nhẹ nhàng ở phần cổ đưa lên cáng.

* Nhưng ngay cả một số cơ sở y tế cũng chưa thực hiện đúng nguyên tắc khi cấp cứu chấn thương, thưa bác sĩ?

- Đúng là còn nhiều bất cập ở cơ sở y tế tuyến trước (trạm y tế, trung tâm y tế, kể cả bệnh viện tuyến tỉnh): cứ thấy chảy máu là khâu kín vết thương ở chi. Thậm chí có khi chúng tôi thấy trong vết thương có cả cỏ, cát, tóc... trong khi những thứ này chứa biết bao vi khuẩn. Nguyên tắc là tất cả vết thương ở chi dưới thì cấm không được khâu, chỉ cầm máu. An toàn nhất là để hở sau ba ngày, nếu vết thương không có biểu hiện nhiễm trùng thì mới khâu lại.

Bệnh nhân gãy xương đùi mà bất động không đầy đủ hoặc lỏng lẻo, khi vận chuyển đường xa các nẹp có thể bị lệch, rời ra, làm các đầu xương gãy có thể đâm vào mạch máu thần kinh, làm nát cơ và lệch thêm, dẫn đến bệnh nhân bị sốc do quá đau. Trên nguyên tắc phải bất động trên ổ gãy một khớp và dưới ổ gãy một khớp. Ví dụ gãy thân xương đùi thì phải bất động cả khớp gối và khớp háng.

Trong trường hợp gãy cổ xương đùi ở người già, một số nơi có thói quen bó bột chống xoay chỉ ở cổ bàn chân (bó bột cánh chuồn). Trong khi chỉ cần một bao cát chèn phía ngoài để bàn chân không đổ ra ngoài là đủ. Không cần bó bột (vì sau đó bắt buộc phải mổ, ở người trên 70 tuổi thường phải thay chỏm xương đùi do xương đã loãng không lành được).

Phóng to

Một bệnh nhân bị gãy xương đòn nhưng đắp thuốc nam nên cánh tay sưng vù - Ảnh: K.Sơn

* Nhưng làm sao biết gãy xương và ngay thời điểm đó phải làm gì?

- Gãy hở thì rất dễ nhận biết vì đầu xương lòi ra ngoài. Nếu trường hợp có chảy máu nhiều, đầu xương chọc ra ngoài da, không nên cố đẩy ngược đầu xương vào trong vì động tác này có thể nguy hiểm, gây sốc cho nạn nhân và nhiễm trùng sau này. Dùng gạc sạch đắp lên đầu xương gãy và chỗ chảy máu, băng ép lại rồi đưa đến cơ sở y tế.

Trường hợp gãy kín có các dấu hiệu như biến dạng chi, cử động bất thường, rất đau. Một số trường hợp nạn nhân vẫn có thể vận động, thậm chí đi lại được do xương gãy cài nhau.

Trường hợp không có nẹp chuyên dùng thì có thể dùng nẹp tự tạo. Tìm miếng gỗ hay cành cây dài thẳng, bọc vải, sau đó đặt dọc theo chiều dài của chi rồi cuốn băng lại bên ngoài trước khi đưa lên cáng, vận chuyển bệnh nhân. Phải dùng ba nẹp đặt quanh trục xương và dài hơn các khớp phía trên và phía dưới xương bị gãy.

* Nhiều bệnh nhân thấy đau liền tới thầy lang để kéo, nắn, đắp thuốc... Điều này có đúng?

- Sai lầm! Có trường hợp gãy xương đòn mà đắp thuốc nam sưng vù phải vào bệnh viện. Thật ra gãy xương đòn dễ liền, khoảng 4-5 tuần. Có người lại giã nửa con gà ác bó lại! Thịt gà để chỉ nửa ngày đã có mùi rồi huống chi để đến... thối. Nhiều người đến các thầy lang nắn, đả trặc rồi lăn bằng hột gà, đắp các loại thuốc nam, cao thuốc dán... làm sưng nề trầm trọng hơn, gây viêm loét da. Đặc biệt khi bệnh nhân vào viện, bác sĩ muốn phẫu thuật để sắp đặt xương thì không làm ngay được do đã bị nhiễm trùng da hoặc tổn thương da.

Đã có trường hợp gãy xương đùi nhưng không bất động gì cả mà chở thẳng nạn nhân đến bệnh viện. Đến nơi thì mạch đã bằng 0, huyết áp bằng 0. Một số nhân viên y tế cứ thấy vết thương chảy máu là khâu lại, người nhà thấy không chảy máu nữa, bề ngoài “sạch đẹp” nên yên tâm, trong khi bên trong nhiễm trùng có thể dẫn đến hoại thư sinh hơi, phải đoạn chi hoặc nạn nhân tử vong do nhiễm trùng, nhiễm độc.

* Thưa bác sĩ, trường hợp nạn nhân bị đứt rời chi thì sao?

- Khi gặp tai nạn làm chi đứt rời, nếu là chi dưới thì thời gian kể từ khi bị tai nạn đến khi nối không được quá tám tiếng. Tổng kết cho thấy nếu quá tám tiếng thì tỉ lệ nối thất bại là 85%, nếu quá sáu tiếng thất bại là 50%.

Với những tổn thương đứt rời hay tổn thương mạch kheo thì phải rất khẩn cấp đưa đến cơ sở y tế chuyên khoa có đủ điều kiện chuyên môn có thể nối được. Trường hợp bị đứt rời chi trên thì thời gian từ lúc bị nạn cho đến khi nối có thể dài hơn, sau 12-16 giờ nối lại vẫn có thể thành công.

Cần bảo quản chi đứt lìa đúng phương pháp: cuộn vào một khăn sạch, bỏ vào một túi nilông sạch, dùng đá phủ bên ngoài để làm lạnh và chuyển ngay theo nạn nhân đến bệnh viện nơi có bác sĩ chuyên khoa để nối chi.