Cấm thành mở cửa

Phóng to

Bên đôi rồng đá, giáo sư Lê Văn Lan hướng dẫn thuyết minh cho các cán bộ trong ban quản lý thành cổ - Ảnh: L.Đ.

TT - Từ thuở mang gươm đi mở nước - Ngàn năm thương nhớ đất Thăng Long. Nhưng trung tâm Thăng Long là Cấm thành, là ngai vàng điện ngọc thì suốt cả ngàn năm ấy muôn dân chỉ hướng vọng, tôn thờ và qui phục, bởi đó là nơi tôn nghiêm, tuyệt mật có quyền lực tối thượng, quyết định vận mệnh nước nhà, phúc họa trăm họ...

Hôm nay, khi Thăng Long sắp tròn thiên tuế, Nhà nước mở cửa đón chào đồng bào cả nước vào thăm chốn đất rồng với bao câu chuyện thâm cung...

Sớm thu, tiết trời thanh sáng, đường Nguyễn Tri Phương (Hà Nội) rộng phẳng và thẳng tắp như một đường kẻ. Lẫn giữa phố phường hiện đại là một cổng thành đồ sộ sơn vàng cổ kính. Đó là cổng phía đông vào Cấm thành - khu trung tâm của thành Hà Nội, nơi trước đây từng đặt các cơ quan đầu não của Bộ Chính trị và Quân ủy trung ương.

Nền cũ lâu đài…

Sau cổng thành là những khu nhà tây đồ sộ kiên cố còn gắn đầy những biển hiệu quân sự, trầm ngâm bởi những ổ khóa thép. Có lẽ phần kiến trúc lạc lõng giữa không gian này chính là đôi rồng đá uốn lượn trên chín bậc đá xanh nằm bên phải con đường lớn dẫn từ cửa đông vào được gọi là bệ cửu trùng dẫn lên chính điện nơi đặt ngai vàng.

Đôi rồng đá này được làm từ thời Lê (năm 1467) dài 5,3 m chia bệ rồng làm ba lối đi. Chỉ có vua được đi những bậc giữa, quần thần phải đi hai bên. Công trình nay đã sứt mẻ, hở vỡ với những sắc rêu mờ. Rồng bị chìm cả một phần thân cùng râu, móng dưới đất. Râu, vây và sừng rồng còn mang những vết thương của nhiều phen khói lửa, bao buổi thịnh suy, nay có chỗ phải hàn vá bằng ximăng (?).

Chín bậc đá dẫn lên khoảnh đất cao phẳng lát gạch rợp dưới bóng cây. Khoảnh đất này chính là nơi đặt ngai vàng, bệ rồng, là điểm thiêng liêng của Thăng Long - Hà Nội suốt ngàn năm văn hiến. Nơi này nay gọi là sân nhà “con rồng” khu nhà A thành cổ Hà Nội và trước đây nó là thềm điện Càn Nguyên, điện Thiên An, điện Kính Thiên và là nơi làm việc của Bộ Chính trị, Quân ủy trung ương.

Theo ví von của giáo sư sử học Lê Văn Lan, hai con đường Hoàng Diệu và Nguyễn Tri Phương ngày nay là hai sợi lạt song song buộc giữa chiếc bánh chưng của hoàng thành. Ranh giới đông, tây của Cấm thành cũng gần sát với hai con đường đó. Phía bắc Cấm thành giới hạn bởi Bắc môn - nay là cổng thành cổ nằm trên đường Phan Đình Phùng và phía nam giới hạn bởi Đoan môn nằm sát tường rào phía sau của bể bơi quân đội. Giới hạn phía đông tây hiện đang được khảo cứu.

Xa xưa, theo giáo sư sử học Lê Văn Lan, điểm này là ngọn núi Nùng. Thời trước Công nguyên, núi Nùng thuộc hương Long Đỗ (nghĩa là rốn con rồng). Núi cao bảy thước nổi lên giữa vùng đất bằng phẳng khô ráo mà xung quanh chỉ có đầm lầy và gò đồi.

Núi Nùng cây lá tốt tươi, chim thú quần tụ, bốn mùa cát khí dồi dào nên được ví như rốn rồng, nơi nhuận phát, thiêng liêng và phú hậu. Giáo sư Lan nói quan niệm phong thủy thời xưa là: cao thất thốn giả vi sơn, nghĩa là nếu thiêng thì chỉ cần cao một thốn (so với mặt biển) cũng được gọi là núi.

Từ chân bậc đá chạy về hướng bắc, thời Lý được gọi là Long Trì - sân rồng. Sân rồng là nơi để vua tổ chức thiết triều cùng bá quan văn võ, tổ chức thi đình, tiếp sứ giả và các lễ hội lớn khác. Thời Trần, nơi này còn được bố trí thành sân đấu của voi dữ và mãnh hổ cho vua và quần thần xem. Có lần hổ đã “thượng điện” tức là phi lên cả thềm rồng nơi vua ngự…

Sân rồng thời Lý nằm sâu dưới mặt đất hiện nay 4m, nhà Lê 3m và nhà Nguyễn 1-2m. Nay là con đường chính trải nhựa đi từ cổng phía đông (đường Nguyễn Tri Phương) vào thành và toàn bộ khu nhà làm việc của Cục Tác chiến (Bộ Quốc phòng) trước đây kéo đến tận Đoan môn.

Trục không gian từ chín bậc đá chiếu thẳng ra Đoan môn, chạy xuyên giữa sân rồng được giáo sư Lan gọi là trục chính tâm hay dũng đạo, thần đạo xưa là đường đi thẳng từ Đoan môn vào đến bệ rồng. Đoan môn nay gần như còn giữ nguyên dạng với năm cổng, hai tầng lầu bên trên, mang dấu ấn kiến trúc thời Nguyễn nhưng phần cốt lõi bên trong lại là Đoan môn thời Lê.

Đường thần đạo, theo kết quả khảo cổ, là “con đường lát gạch hoa chanh” niên đại thời Trần. Nền đường thì có niên đại thời Lý. Đây là di tích quan trọng nhất còn sót lại trên mặt đất của Thăng Long thiên tuế…

Những “cung điện” chống bom

Phóng to

Giường nghỉ trưa của đại tướng Võ Nguyên Giáp trong phòng làm việc tại nhà D67 - Ảnh: Lam Điền

Cô gái trẻ tên Yến, cán bộ Ban quản lý thành cổ, đưa chúng tôi thăm tòa nhà nằm sau nhà “con rồng” cách một khoảng sân gạch chừng 50m. Tòa nhà một tầng, quay hướng nam, xây 100% bêtông cốt thép. Tường và mái nhà dày 60cm, cửa sắt dày 10cm và có nhiều lớp.

Theo các nhà thiết kế, hệ thống này có thể chống được tên lửa và bom tấn, loại vũ khí hạng nặng thời đó của Mỹ. Phía trong có cấu trúc cách âm. Nó được gọi là nhà D67 vì xây dựng năm 1967. Nhà D67 có bốn cửa, chia bốn phòng. Phòng lớn ở giữa là phòng họp của Bộ Chính trị và Quân ủy trung ương rộng 75m².

Trong phòng còn trưng bày một tấm ảnh lớn cảnh làm việc của Bộ Chính trị. Trên chiếc bàn dài là tấm biển vàng ghi tên các đồng chí lãnh đạo ngồi theo đúng vị trí trong tấm ảnh treo tường. Phòng giáp bên trái là phòng chờ, nghỉ của quan khách; hai phòng hai đầu hồi là nơi làm việc của hai đại tướng Võ Nguyên Giáp và Văn Tiến Dũng, đều rộng 35m²...

Du khách đến đây có lẽ sẽ ngỡ ngàng khi thấy trang thiết bị sinh hoạt và làm việc ở đây. Những bộ bàn ghế gỗ mộc mạc, bộ ấm trà sứ uống nước màu lá dong, những chiếc máy điện thoại dùng số quay… đều hết sức bình dị, giản đơn.

Tại phòng làm việc của tướng Giáp còn kê một chiếc giường cá nhân, bộ chăn màn của bộ đội gấp phẳng phiu, vuông vắn đúng phong cách nhà binh. Đồ đạc của vị tổng tư lệnh đứng đầu trăm vạn binh tướng không hơn không kém tư trang của một anh lính trẻ.

Có lẽ thứ khác biệt nhất ở đây chính là những tấm bản đồ lớn vài mét vuông treo đầy tường và trải trên bàn với những nét vẽ li ti cùng những mũi tên quả quyết. Tất cả chỉ có vậy nhưng khi có con người thì nơi này đã khuất phục cả những pháo đài bay, hàng không mẫu hạm, những hệ thống điện tử, máy móc tinh vi, hiện đại cùng súng ống hủy diệt... lập nên những chiến công rung chuyển địa cầu.

------------------------

*Xem tất cả những tin bài về Thành cổ Hà Nội