Kỷ niệm 64 năm ngày Nam bộ kháng chiến (23-9-1945 - 23-9-2009)

“Biệt đội tiểu quỷ” giữa Sài Gòn

TT - Lém lỉnh, hồn nhiên như lứa tuổi của mình, nhưng nhiều nhóm thiếu niên thành phố Sài Gòn trong những ngày đầu Nam bộ kháng chiến đã gan dạ góp sức bảo vệ thành phố quê mình không kém cha anh.

Ngày 23-9-1945, Pháp dựa vào quân đồng minh Anh, Ấn tráo trở nổ súng xâm lược Sài Gòn và các tỉnh Nam bộ. Vũ khí thô sơ, hầu như “tay không chống giặc”, các đội tự vệ chiến đấu của Sài thành nhanh chóng được thành lập để chống trả thực dân.

Nét lém lỉnh của “tiểu quỷ Hảo“ vẫn còn đọng lại trên khuôn mặt người cựu chiến binh - Ảnh: Mai Vinh Chiều 22-9, “tiểu quỷ Hảo” ngày nào nhớ lại phiên tòa đặc biệt năm 1951 xử mình: “Khi luật sư lên tiếng biện hộ rằng tôi chỉ là cậu bé chưa đủ tuổi thành niên nên nông nổi đi theo Việt Minh, tôi đã kiên quyết phản đối”. Đôi mắt của ông sáng rực lên khi nhớ lại lời tự bào chữa trước phiên tòa: “Tôi là một người con của Sài Gòn. Tôi không nông nổi đi theo Việt Minh mà chính là đi theo lý tưởng quyết tử cho Tổ quốc độc lập! Tôi chỉ phản đối bản án tử hình này vì tôi đang tuổi vị thành niên”. Phiên tòa y án tử hình với “tiểu quỷ Hảo” nhưng sau đó tổng thống Pháp đã đặc cách vì “bị cáo” còn quá nhỏ nên giảm án khổ sai chung thân và đày đi Côn Đảo tới năm 1954 mới được trao trả theo hiệp định Genève 1954.

Trong những đội quân xuất phát từ lòng dân ấy, có một “binh chủng” rất đặc biệt mang tên “Tiểu quỷ” của các thiếu niên Nam bộ quyết tử cho thành phố Sài Gòn ngày ấy. Đó là những gương mặt nam, nữ thiếu niên chỉ 13-17 tuổi, làm đủ nghề buôn thúng bán mẹt mưu sinh ở Sài thành để ngụy trang cho công việc chính: giao liên, vận chuyển vũ khí cho dân quân du kích nằm lại trong thành phố. Những “chiến binh đường phố” nhí ngày ấy bây giờ kể lại câu chuyện hào hùng về một thời hoa lửa bám trụ với thành phố thương yêu.

Giữa năm 1946, mười ban công tác thành thuộc đặc khu Sài Gòn - Chợ Lớn được hình thành.

Nhặt lá, đá ống bơ và ném lựu đạn

Những ngày đầu mới chiếm Nam bộ, theo lời tuyên bố “bình định Sài Gòn trong ba tháng”, đội quân xâm lăng Pháp không hề nghi ngờ những đứa trẻ có dáng vẻ “bụi đời” lang thang, quanh quẩn ở các nhà hàng, rạp chiếu phim - nơi tập trung đông lính viễn chinh Pháp, Ấn.

“Tiểu quỷ Hảo”, tên thật là Nguyễn Văn Gấm và đồng đội được giao một số nhiệm vụ khi gia nhập “đoàn quân hè phố”, cụ thể là... nhặt lá, đá ống bơ và... ném lựu đạn. “Tiểu quỷ Hảo” của tiểu đội tiểu quỷ 357 thuộc Ban công tác số 10 trong những ngày đầu của thời kỳ chín năm kháng chiến giờ đã là một ông cụ 77 tuổi tóc bạc da mồi nhưng giọng nói xem ra vẫn hào sảng như ngày nào.

Ký ức xưa rưng rưng hiện lên trong câu chuyện của người lính già vốn là “tiểu quỷ Hảo” ngày ấy: “Khi thì là những cậu bé đánh giày, bán báo, khi lại là thằng bé bán thuốc lá với câu mời chào quen thuộc: “Thuốc rê vấn cắt hai điếu đây...”, những chú bé “tiểu quỷ” có thể xâm nhập bất kỳ đồn bốt nào thuộc những cung đường “giảm kỷ” (giảm tuổi thọ) của Pháp để làm nhiệm vụ giao liên, do thám và sẵn sàng liệng lựu đạn vào lính Pháp nếu gặp thời cơ”.

Trung đội tiểu quỷ của Hảo lúc bấy giờ có hơn 10 “petit” (thằng nhỏ) 13-17 tuổi. Tất cả có một điểm chung: thoát ly gia đình để đi “hoạt động” với các cô chú hoạt động ở Sài Gòn. Hảo lúc đó mới 13 tuổi, nhỏ nhất trong đám bạn đồng lứa. Khi thoát ly, Hảo là một cậu bé con nhà nghèo ở xóm Hòa Hưng, đang học lớp nhì. Một lần nghe các anh chị dân quân hát bài Nhớ chiến khu, Hảo mê mẩn học theo và đêm về nghêu ngao hát lại. Sau nhiều lần lê la tìm cách liên lạc với các anh chị nằm vùng, Hảo được nhận vào đơn vị “tiểu quỷ” 357, khi đó thuộc Ban công tác số 10 của Tiểu đoàn quyết tử 950 (đặc khu Sài Gòn - Chợ Lớn) - một trong những đơn vị vũ trang đầu tiên của thành phố Sài Gòn - Chợ Lớn (nay là TP.HCM).

Võ Thanh Hồng (trái) và đồng đội tại chiến khu C (Bưng Sáu Xã) năm 1948 - Ảnh tư liệu

“Tam tam chế” là hình thức chia các tiểu đội tiểu quỷ thành nhóm ba người để liên lạc và giữ bí mật cho các công tác. Nhiệm vụ của các nhóm là bám trụ Sài Gòn để tiếp cận, tìm cách ám sát Việt gian, lính viễn chinh Pháp khi có thời cơ. Sau ba lần bị bắt, trong đó có một lần bị tuyên án tù năm năm khổ sai nhưng may mắn lọt tội vì còn quá nhỏ, “tiểu quỷ Hảo” táo bạo xin chỉ huy thực hiện một nhiệm vụ đặc biệt.

Cuối năm 1951. Sài Gòn tạm thưa tiếng lựu đạn của lực lượng kháng chiến. Sau nhiều lần theo dõi, “tiểu quỷ Hảo” đã quyết định xin liệng lựu đạn vào nhà hàng Imperial ở góc đường Catinat và D’Ormay (Đồng Khởi - Mạc Thị Bưởi bây giờ). Đây là nơi mà sau nhiều ngày bán thuốc lá, “tiểu quỷ Hảo” biết đúng dịp Noel lính Tây thường đua nhau đi mua sắm và vào nhà hàng này ăn uống đông đúc.

Ông Gấm nhớ lại nhiệm vụ cuối cùng ở tiểu đội tiểu quỷ 357 của mình: “Đúng dịp Noel 1951, tôi mượn chiếc xe đạp của ông chủ tiệm trà Phật Tổ ở Tân Định nơi tôi đang ở trọ đi tới bến tàu có nhà hàng Imperial. Chưa đủ cao để đạp tới bàn đạp, tôi đạp xe “cà chọt” ra bến tàu. Đang chạy trên đường Catinat (Đồng Khởi bây giờ) thì bị “petit Tốt” - trước đây cũng theo kháng chiến nhưng bấy giờ làm cho mật thám - chặn lại.

Quả lựu đạn đã rút chốt trong túi quần tôi rung lên bần bật nhưng một tay Tốt đã giữ chặt lấy tay tôi. Bị xô đè xuống đất, lúc đó trước mắt tôi chỉ còn một lựa chọn duy nhất: “Có chết thì cũng kéo theo vài thằng Tây, mật thám quanh đó!”. Nhưng trong cái rủi, điều bất ngờ đã xảy ra khi thằng Tốt hất trái lựu đạn trong tay tôi vào một đám đông gần đó. Vậy là nổ tung vài thằng tây tà”. Đó cũng là lý do mà tại tòa án đặc biệt của Pháp, “tiểu quỷ Hảo” bị kết án tử hình khi mới 16 tuổi.

Chiến khu C - nơi ông Hồng thường xuyên tới liên lạc với các chiến sĩ ở lại Sài Gòn - để báo cáo tình hình Sài Gòn năm 1948 - Ảnh tư liệu

Băng đường “giảm kỷ”

Những người lính của các tiểu đội tiểu quỷ vẫn còn nguyên ký ức về con đường “giảm kỷ” (một cách nói việc giảm tuổi thọ khi qua con đường này) ở Sài Gòn - Chợ Lớn - Gia Định trong chín năm kháng chiến chống Pháp. Tư liệu trong Lược sử chiến sĩ quyết tử khu Sài Gòn - Chợ Lớn - Gia Định viết về các trung đội tiểu quỷ đã gan dạ băng qua những con đường mà giặc Pháp bài binh bố trận dày đặc: “Nhiều em đêm đêm đã trườn qua những quãng đường giảm kỷ sặc mùi Tây và Việt gian rình mò phục kích để liên lạc cũng như chuyển tài liệu từ ven đô ngã ba Chú Ía (đường Nguyễn Thái Sơn, Q.Gò Vấp ngày nay), Cầu Hang, Bình Thới... vào Sài Gòn. Không ít em đã hi sinh trên đường công tác...”.

Trên những con đường bị giặc bố ráp đó, nhiều “tiểu quỷ” đã bị bắt, bị đánh đập dã man để buộc khai ra người chỉ huy. Ông Võ Thanh Hồng (tên thật là Võ Văn Tuấn) cùng đơn vị tiểu quỷ 357 là một trong những chiến sĩ nhí ở Sài Gòn làm nhiệm vụ giao liên, băng qua làn đạn, vùng bố ráp của Pháp để tiếp tế vũ khí cho kháng chiến. Hàng chục lần bị bắt, bị tra tấn nhưng cậu thiếu niên Hồng lúc đó cạy miệng cũng không khai cơ sở. “Không nói ra nhưng tất cả chúng tôi đều hiểu cái chết luôn cận kề trên đường kháng chiến. Nhưng có chết thì cũng phải theo lời Bác đã dặn: Quyết tử cho Tổ quốc quyết sinh!” - cậu bé Hồng ngày ấy bây giờ đã là ông cụ nhớ lại tuổi thiếu niên hào hùng.

Những người lính già trong tiểu đội tiểu quỷ 357 vẫn nhớ như in người anh, người đồng đội đã anh dũng hi sinh cho thành phố có được ngày hôm nay. Đó là tiểu đội trưởng Hồ Văn Lên, bí danh “Tường thẹo”. Bí danh này có được do Lên nhiều lần đã bị địch bố ráp, bắt được và tra tấn. Lược sử chiến sĩ quyết tử... đã ghi lại chiến công và tinh thần anh dũng của người thiếu niên Lên ngày ấy: “Ngày 15-8-1949, Lên (lúc này 17 tuổi) cùng anh Phạm Văn Ri và em Ba ném hai trái lựu đạn vào góc đường Phạm Ngọc Thạch và Nguyễn Thị Minh Khai ngày nay, nơi có các sĩ quan Pháp thường lui tới vui chơi. Lên bị bắt cuối năm 1950 và bị kết án tử hình, đày ra Côn Đảo, bị địch đưa đi bắn ngày 15-2-1952”.

Nguyên tổng bí thư Nguyễn Văn Linh trong buổi họp mặt Câu lạc bộ truyền thống kháng chiến ngày 6-1-1991 đã phát biểu: “Phải nói rằng chỉ có VN chúng ta mới có loại binh chủng đặc biệt như thế. Binh chủng này là các đơn vị xuất phát từ tấm lòng yêu nước nồng nàn, quyết không chịu làm nô lệ nên mới có đủ mọi cách đánh địch. Đánh đặc công, biệt động là một chiến thuật trong chiến lược chiến tranh nhân dân VN”.

LÊ VÂN