Đây là những điều mà các chuyên gia, nhà khoa học trong lĩnh vực này chia sẻ khi nhìn nhận và đánh giá bối cảnh cũng như quyết tâm chính trị của nước ta trước sân chơi vốn còn khá mới mẻ ấy.

Không bắt đầu từ phần khó nhất

PGS.TS Huỳnh Kim Lâm - Trưởng khoa kỹ thuật hóa học và môi trường, Trường ĐH Quốc tế (ĐH Quốc gia TP.HCM) - cho rằng cần nhìn lượng tử như một công cụ trong hộp công cụ tính toán. Ông nói có những bài toán mà nền tảng tính toán cổ điển hoặc các công cụ tính toán hiệu năng cao hiện tại vẫn xử lý tốt.

Cũng vậy, có bài toán học máy phát huy hiệu quả, có bài toán cần thực nghiệm để kiểm chứng. Và cũng có những bài toán, đặc biệt liên quan đến bản chất lượng tử của vật chất mà điện toán lượng tử hoặc mô phỏng lượng tử trong tương lai có thể tạo lợi thế. Câu hỏi thực tế hơn là xác định bài toán nào thật sự cần lượng tử.

Từ góc nhìn đầu tư mạo hiểm, ông Hoàng Đức Trung - Giám đốc Quỹ đầu tư mạo hiểm Vinacapital Ventures - cho rằng các nhà đầu tư đang nhìn lượng tử theo nhiều lớp cơ hội.

Lớp gần nhất là an toàn hậu lượng tử, kiểm kê hệ mật mã, đánh giá rủi ro dữ liệu dài hạn và xây khả năng thay đổi thuật toán bảo mật khi các tiêu chuẩn, quy chuẩn mới xuất hiện, đặc biệt từ cơ quan quản lý nhà nước.

Đây là mảng có thể làm sớm vì gắn với ngân hàng, tài chính, trung tâm dữ liệu, chính phủ điện tử, y tế, bảo hiểm, hạ tầng trọng yếu và các tổ chức nắm giữ dữ liệu cần bảo vệ lâu dài. Trong khi lớp trung hạn là các giải pháp lai, tận dụng hạ tầng tính toán hiện có, dịch vụ tính toán trực tuyến, thuật toán tối ưu, mô phỏng, trí tuệ nhân tạo và một số ý tưởng lấy cảm hứng từ lượng tử để giải bài toán logistics, y tế, tài chính, chuỗi cung ứng, giao thông, năng lượng hoặc vận hành đô thị.

Đây là lớp có thể phù hợp hơn với năng lực phần mềm, dữ liệu và tối ưu hóa của Việt Nam trong 3-5 năm tới. Còn lớp xa hơn là phần mềm, công cụ trung gian và công cụ hỗ trợ cho máy tính lượng tử khi hạ tầng lượng tử trưởng thành hơn.

Trong hơn năm năm tới, thị trường sẽ cần công cụ chuyển đổi bài toán doanh nghiệp sang dạng máy tính lượng tử có thể xử lý, thư viện lập trình, phần mềm điều phối giữa máy tính cổ điển và lượng tử, công cụ kiểm thử, bảo mật và tối ưu chi phí chạy trên các nền tảng tính toán lượng tử trực tuyến.

Lớp dài hạn nhất là phần cứng lượng tử. Lớp này phù hợp hơn với các công ty công nghệ lớn, trung tâm quốc gia, dự án có nguồn lực mạnh và sự tham gia của Nhà nước.

Từ hiểu biết lượng tử đến hệ sinh thái thử nghiệm

GS.TS Đỗ Phúc (Trường ĐH Công nghệ thông tin, ĐH Quốc gia TP.HCM) cho rằng chuẩn bị cho điện toán lượng tử chưa nên bắt đầu bằng tham vọng đào tạo thật nhiều nhà vật lý lượng tử hoặc đầu tư sớm vào phần cứng rất đắt đỏ. Giai đoạn đầu cần một nền tảng hiểu biết đủ rộng để lãnh đạo, kỹ sư, sinh viên công nghệ, doanh nghiệp và người quản trị hệ thống nhận diện đúng cơ hội, rủi ro và giới hạn của công nghệ lượng tử.

Nhóm cần được trang bị đầu tiên gồm sinh viên công nghệ thông tin, kỹ sư dữ liệu, quản trị hệ thống, doanh nghiệp và nhà quản lý. Với sinh viên công nghệ, mục tiêu là hiểu giới hạn của thuật toán cổ điển, biết các ý tưởng nền như thuật toán tìm kiếm lượng tử, thuật toán phân tích số nguyên và mật mã hậu lượng tử.

Với kỹ sư dữ liệu, yêu cầu là hiểu vòng đời dữ liệu và rủi ro dữ liệu cần bảo vệ 10-20 năm. Với quản trị hệ thống, vấn đề là khả năng thay đổi thuật toán mã hóa khi cần. Còn với doanh nghiệp, nhiệm vụ là nhận diện tài sản số nào cần chuẩn bị cho thời kỳ hậu lượng tử.

Từ đó, ông Phúc đề xuất một số việc có thể làm sớm như hội thảo cho doanh nghiệp về quản trị rủi ro lượng tử, khóa ngắn hạn cho sinh viên theo hướng tư duy tính toán lượng tử. Cùng với đó là tài liệu tiếng Việt chuẩn hóa thuật ngữ, cổng kiến thức về lượng tử, các điểm kết nối lượng tử giữa ĐH và cộng đồng. Cũng có thể là cuộc thi thử thách lượng tử cho TP.HCM với các bài toán giao thông, năng lượng, dữ liệu, an toàn thông tin hoặc tối ưu đô thị.

PGS.TS Đinh Trung Hòa - Trưởng ban đào tạo VNQuantum Network - cho rằng từ kinh nghiệm của các quốc gia, bài học đầu tiên là nhân lực phải đi trước hạ tầng lớn. "Đầu tư vào con người là nền tảng. Đội ngũ hiểu, làm và dẫn dắt sẽ quyết định tốc độ và chiều sâu phát triển công nghệ lượng tử. Nếu chưa có người, đầu tư hạ tầng lớn sẽ dễ rủi ro", ông chia sẻ.

Bài học thứ hai là không đào tạo một tầng duy nhất. Một địa phương như TP.HCM cần chiến lược nhiều tầng, từ người ra quyết định, kỹ sư triển khai, giảng viên đến nhà nghiên cứu và nhóm đổi mới sáng tạo.

Bài học thứ ba là đại học phải liên ngành. Công nghệ lượng tử nằm ở giao điểm của vật lý, toán học, khoa học máy tính, kỹ thuật và ứng dụng thực tiễn. Cùng với đó là kinh tế và quản trị vì nhiều bài toán ứng dụng lượng tử tương lai sẽ đến từ tài chính, logistics, đô thị, doanh nghiệp và đổi mới sáng tạo.

Bài học thứ tư là doanh nghiệp phải đặt bài toán thật. Bài toán thực tiễn từ doanh nghiệp là động lực quan trọng để đào tạo đúng, nghiên cứu đúng và tạo giá trị thật. Các lĩnh vực được gợi ý gồm tài chính - ngân hàng, logistics - chuỗi cung ứng, y tế, năng lượng và đô thị thông minh.

Bài học thứ năm là Nhà nước cần điều phối hệ sinh thái. Nhà nước, ĐH, doanh nghiệp, viện nghiên cứu và cộng đồng cần đi cùng nhau. Trong đó, TP.HCM có thể đóng vai trò kiến tạo chính sách, kết nối nguồn lực, xác định ưu tiên và dẫn dắt hệ sinh thái này trong bối cảnh hiện nay.

TP.HCM chuẩn bị 5 tầng nhân lực lượng tử

Theo lãnh đạo Sở Khoa học và Công nghệ TP.HCM, TP không đặt mục tiêu sở hữu máy tính lượng tử ngay lập tức mà quan trọng hơn là chủ động chuẩn bị năng lực tiếp nhận để sẵn sàng bước vào kỷ nguyên lượng tử và an toàn hậu lượng tử. TP.HCM xác định cần chuẩn bị đồng thời năm tầng nhân lực.

Tầng thứ nhất là "người hiểu đúng" gồm sinh viên khối STEM, kỹ sư công nghệ thông tin, nhà quản lý và doanh nghiệp để hiểu công nghệ lượng tử là gì, cơ hội ở đâu, rủi ro ra sao và việc nào cần chuẩn bị ngay. Tầng thứ hai là "kỹ sư làm được", những người có khả năng tham gia các dự án nhỏ như mô phỏng mạch lượng tử, dùng nền tảng tính toán lượng tử trực tuyến hoặc thử nghiệm tối ưu hóa.

Tầng thứ ba là "người dạy được", tức đội ngũ giảng viên có thể xây học phần nhập môn, phòng thí nghiệm và khóa chứng chỉ ngắn hạn. Tầng thứ tư là "nhà nghiên cứu được" gồm các nhóm về thuật toán, thông tin lượng tử, vật liệu và thiết bị. Tầng thứ năm là hệ sinh thái kết nối chính quyền, ĐH, viện nghiên cứu, doanh nghiệp, doanh nghiệp khởi nghiệp và nhà đầu tư.

Trong thời gian từ 6-12 tháng tới, Sở Khoa học và Công nghệ TP.HCM kỳ vọng có thể hình thành các nhóm làm việc, triển khai mạng lưới đào tạo giảng viên, tổ chức ngày hội hackathon cho sinh viên và khởi động các dự án thí điểm gắn với bài toán thực tế của TP và doanh nghiệp. Trung tâm Khởi nghiệp sáng tạo TP.HCM (SIHUB) được định hướng phát huy vai trò cầu nối, kết nối các nguồn lực trong nước và quốc tế để hỗ trợ mạng lưới này.

Việt Nam vào cuộc đua lượng tử - Kỳ 2: Lượng tử vào nhóm công nghệ chiến lược

Việt Nam chưa thuộc nhóm dẫn đầu trong công nghệ lượng tử nhưng các tín hiệu chính sách, nhóm nghiên cứu trong viện - trường và nhu cầu bảo vệ dữ liệu đang tạo những viên gạch đầu tiên cho một lĩnh vực công nghệ chiến lược mới.