Phóng to |
Tuy nhiên cũng ngay từ đâu, tôi có những điều ray rứt vì cái giá trị đạo đức căn bản nhất, cái trục của mọi nguyên tắc không được coi trọng. Đó là sự trung thực. Đây là sự tích lũy cô đọng nhất của sự khôn ngoan loài người từ đời này qua đời nọ để giữ cho xã hội không náo loạn. Cái khung đạo đức chỉ có mấy điều cơ bản không rườm rà, nghi thức.
Vài năm đầu, tôi tham gia tổ thường trực một ngành khoa học nhân văn trong tập thể trí thức, và hằng tuần phải phản ánh tâm tư, nguyện vọng và những gì anh em nêu lên từ cuộc sống. Vào cuối thập kỷ 70, tham nhũng cơ sở đã được phản ánh. Đầy “nhiệt tình cách mạng”, tôi phản ánh lại một cách trung thực, tưởng như vậy là đóng góp xây dựng và trung thành với chế độ. Nào ngờ tôi nghe loáng thoáng bị đánh giá là “thiếu quan điểm”. Từ đó, tôi tập chui vào cái vỏ ốc, tuy không bao giờ nói dối nhưng cũng không nói sự thật, để mua lấy sự an toàn.
Trong công tác khoa học, tôi có dịp sinh hoạt nhiều tháng tại một xí nghiệp “điển hình tiên tiến” và thấy cán bộ công đoàn ngồi lại đánh giá công nhân trên những phát biểu của họ ở các buổi học tập chính trị. Còn công nhân thì thổ lộ: “Người ta không cần biết chúng tôi sản xuất như thế nào, đối xử với anh em ra sao, gìn giữ tài sản chung đến mức nào… mà chỉ coi trọng lời nói. Tôi thì rất ngượng ngùng phải nói những điều không xuất phát từ đáy lòng”. Đó là vào giữa thập kỷ 80.
Còn ngày nay, trở lại sự trung thực thì ta thấy trong cuộc sống: mắt, mũi, môi gỉ, hàng giả, bằng lái giả, bằng cấp giả, hôn nhân giả! Người ta giả vờ với nhau một cách tỉnh bơ. Đáng sợ hãi cho tương lai là chuyện gian dối ở chỗ mà lẽ ra sự trung thực là nguyên tắc hàng đầu. Đó là ở phòng thi: thầy làm lộ đề, trò quay cóp.
Con người lấy gì làm cơ sở để quan hệ với nhau khi cái trục chính của chiếc cầu đã gãy? Cái túi nước silicon rò rỉ đã biến những con người muốn làm đẹp thành xấu xí đến tai hại. Thực phẩm giả, bằng lái giả gây chết người. Còn bằng cấp giả? Xin trích đoạn dưới đây từ báo Phụ Nữ ngày 29-7-1997: “N.M. – sinh viên khoa ngữ văn – báo chí – ĐH KHXH&NV, một cô gái tài hoa có lối sống khá bạt mạng – mệt mỏi tâm sự: “Ở gia đình, bố mẹ luôn dạy tôi cách sống tốt, chân thật, nhưng tôi biết rõ ràng rằng đó chỉ là lời nói. Thực tế còn cả một khoảng cách”. Cái khoảng cách ấy đã được M. nhận rõ khi người ta phát hiện hai cái học vị phó tiến sĩ của bố và mẹ M. đều là của giả. M. bộc lộ: “Tôi không quan tâm lắm đến danh dự của gia đình, nhưng bố mẹ - những thần tượng của tôi – đã hoàn toàn sụp đổ”. Để trốn chạy thực tế, M. thường đóng kín cửa phòng đắm mình trong âm thanh của Spice Girls, hoặc phóng xe hết tốc lực ngoài đường”.
Thế đấy, cái giả tưởng chừng như vô thưởng vô phạt đang giết chết một thế hệ về mặt tinh thần. Và ngày nay không cần thiết phải chứng minh tính chính trị của đạo đức nữa. Cái khó là tìm hiểu những nguyên nhân sâu xa và những cơ chế vận hành nào đã đưa tới tình trạng báo động này.
Tôi không dám múa rìu qua mắt thợ, nhưng chỉ xin chia sẻ những điều tôi trăn trở. Không nói sự thật có khi là cần thiết như luật gia, nhà tâm lý phải giữ kín câu chuyện của thân chủ mình. Có khi bác sĩ, thân nhân không cho bệnh nhân biết về bệnh tình của họ để tránh sự sụp đổ tinh thần. Tuy nhiên không nói sự thật không luôn luôn có nghĩa là phải nói dối, và nói dối phải được giới hạn triệt để trong trường hợp bất khả kháng.
Ngoài nguyên nhân sâu xa trên, có thể còn các nguyên nhân cơ chế. Một nền giáo dục từ thế hệ này qua thế hệ khác không nhấn mạnh đủ đến đạo đức con người nói chung mà tính trung thực là cái trục. “Chúng tôi đấu tranh chống những khuynh hướng sai lầm trong giáo dục, đào tạo. Đó là khuynh hướng duy ý chí, muốn nôn nóng đưa giáo dục chính trị vào ngay cả từ lớp vỡ lòng. Rốt cuộc, chính trị không đạt yêu cầu mà nhân cách cũng không xây dựng được” (Mai Chí Thọ, chủ tịch Hội Khuyến học TP.HCM, Công An ngày 27-9-1997).
Do một thời gian dài chỉ đánh giá con người trên lời nói của họ nên ta quên để ý đến con người của họ. Có khi những người nói ngược ấy lại muốn cứu vãn tình hình, họ dám nói ngược nhưng họ toàn tâm toàn sức vì dân.
Ta đánh giá cao những báo cáo tô hồng, những trường có tỉ lệ “lên lớp”, “thi đậu” cao, những người nói đúng bài bản nên cấp dưới tập phản xạ nói dối, phản xạ này ăn sâu trong tâm tư họ đến nỗi có người không còn biết nhận ra và phân biệt thật giả, đúng sai.
Phải tập lại từ đầu, không phải bằng hô hào mà bằng hành động. Khó có thể kêu gọi tuổi trẻ bằng những khẩu hiệu chung chung, nhưng họ sẽ hưởng ứng ngay với cách làm mới.
Đó là tinh thần và phương pháp khoa học giúp nhận thức sự thật khách quan. Có bệnh mà không nhận là mình bệnh thì không chữa khỏi được. Xã hội luôn luôn có vấn đề, cho nên phải đánh giá cao những cấp dưới phát hiện được vấn đề, thay vì những kẻ không thấy hay che lấp vấn đề. Tập cho người dám gọi sự việc bằng tên thật của nó.
Khen thưởng những ai lật tẩy sự dối trá. Phạt nặng sự dối trá trong sản xuất. Chỉnh đốn triệt để ngành giáo dục vì bao giờ còn gian lận trong ngành này thì không thể gọi nó là giáo dục.
Văn học nghệ thuật phải đem sự dối trá ra làm trò cười cho đến nơi đến chốn.
Nhưng sống trung thực đòi hỏi sự dũng cảm, và chỉ có thể trung thực trên cơ sở tự tin do năng lực và đạo đức của bản thân.
|
Do yếu kém nên ta sợ nghe sự thật, còn nếu thoái hóa, tham nhũng thì lại càng ghét nó! Chỉ còn tìm cách đặt lại tính trung thực đúng vị trí của nó nếu muốn chấn hưng đạo đức, vì như sách nói: Sự thật giải phóng chúng ta. Tuy nhiên đây là một quá trình đau đớn. Chỉ cần nghĩ đến các phụ nữ Trung Hoa, nạn nhân của tục lệ bó chân. Mở trói ra họ rất mừng, nhưng đi không được. Phải tập tành lại trong nhiều gian khổ. |

Tối đa: 1500 ký tự
Hiện chưa có bình luận nào, hãy là người đầu tiên bình luận